Σάββατο, 17 Αυγούστου 2013

Μίκης Θεοδωράκης Γ΄ μέρος

Κείμενα για τον Μίκη Θεοδωράκη

1. Κοινωνική και πολιτική σκιαγράφηση του Μίκη Θεοδωράκη

Η παρούσα ιστορική σκιαγραφία, προσεγγίζοντας τον πολιτικό Θεοδωράκη επισταμένα και αποκλειστικά, φιλοδοξεί να τον ερμηνεύσει παρά την προφανή ταύτιση του μουσικού έργου του με την πατριωτική του συνεισφορά.
Συνεκτιμώντας παράλληλα πως οι πολιτικοί και ιδεολογικοί προσανατολισμοί του αδιαμφισβήτητα προηγήθηκαν των μουσικών του
αναζητήσεων, καθορίζοντας (σε μεγάλο βαθμό) και την καλλιτεχνική του συμβολή. Μέσα από την προσωπική αυτή 'μεθοδολογική' προσέγγιση αξιολογείται, επομένως η εθνικοπολιτική του πορεία συνολικά, χωρίς να υποδηλώνεται ωστόσο, η ευχέρεια διάκρισης του εμπνευσμένου δημιουργού από τον αγωνιστή και ιδεολόγο.
Η αποτίμηση του πατριωτικού οδοιπορικού του, από το 1940 μέχρι σήμερα, οδηγεί στο κυρίαρχο (διαχρονικά) συμπέρασμα ότι ο Θεοδωράκης δεν ενστερνίστηκε την πολιτική όπως εφαρμόστηκε στην πράξη από τους επαγγελματίες πολιτικούς. Για τον Θεοδωράκη η έννοια πολιτική ενείχε (και ενέχει φυσικά) μια ξεχωριστή συμβολική σημασία. Πολιτική με αποκλειστικό αποδέκτη το λαό, σημαίνει γι' αυτόν τόλμη, ανιδιοτέλεια, ριζοσπαστισμό, ρήξη, υπέρβαση και ενότητα.

Η Πάγια θέση του απέναντι στο πολιτικό λειτούργημα αποτελεί σημείο αναφοράς για το Έθνος: - Κάθε μου πράξη, κάθε πρωτοβουλία ξεκινά από μια ανοδική αφετηρία. Πώς θα ωφελήσω τον ελληνικό λαό, πώς θα υπηρετήσω καλύτερα την πατρίδα μου. Δεν πιστεύω στις κάθε λογής σκοπιμότητες πολιτικές, κομματικές, συντεχνιακές, φιλικές, οικογενειακές. Με ενδιαφέρει, κάθε φορά το Όλον, το Σύνολο, το Έθνος, ο Λαός, ο Άνθρωπος. Είμαι απόλυτος. Το ξέρω. Όπως ξέρω πως αυτό είναι η μεγάλη μου δύναμη και η ακόμα μεγαλύτερη αδυναμία μου. Πιστεύω, όμως, ότι σ' ένα εθνικό σύνολο, όπου όλα είναι συμβιβασμός, υπολογισμός, φόβος, θα πρέπει να υπάρχουν μερικοί που να μπορούν να λένε φωναχτά όσα και οι άλλοι σκέφτονται και ψιθυρίζουν. Και τότε το τίμημα είναι ένα: Ο προπηλακισμός και το κώνειο-.

Ο πολιτικός Θεοδωράκης αρνήθηκε έμπρακτα τις ετικέτες της κομματική νομιμοφροσύνης και γι' αυτό παρέμεινε, κατά κανόνα, 'δεικτικός' για το καλό του συνόλου. Οι όποιες εμπλοκές του στα 'παιχνίδια' της εξουσίας διέπονται από μια αμετακίνητη πολιτική φιλοσοφία: - Αν απ' τα παιχνίδια αυτά εξαρτάται το να καταστεί ο λαός ελεύθερος, αξίζει ο κόπος ν' ανακατευθείς μήπως ξαφνικά σαν δούρειος ίππος ανατρέψεις όλα αυτά και ανοίξει η μεγάλη πόρτα και μπει το φως ώστε, επιτέλους, ο λαός να σπάσει τα δεσμά του και ελεύθερος να οικοδομήσει τη νέα Ελλάδα. Έτσι μόνο να μπορεί να κριθεί όλη μου η ιστορία. Εγώ τροφοδότησα τον ελληνικό λαό με τραγούδια, δηλαδή με όνειρα. Τον τροφοδότησα με ιδέες την εποχή των Λαμπράκηδων, την εποχή του Πατριωτικού Μετώπου και κάθε στιγμή είτε με το κίνημα Ειρήνης, είτε με τη νέα ΕΔΑ, είτε μέσα από το Κομμουνιστικό κόμμα και την ΚΕΑ και πρόσφατα ακόμα με τον Μητσοτάκη προσπάθησα για να μπορέσουμε να ξεφύγουμε κάποτε απ' το πλέγμα της δοτής πολιτικής εκπροσώπησης που προέκυψε από την ιστορική ανωμαλία, το ιστορικό έγκλημα της συντριβής των εθνικοαπελευθερωτικών δυνάμεων στη δεκαετία του '50 και της υπαγωγής της χώρας στον πλήρη έλεγχο της αγγλοαμερικανικής πολιτικής-.

Αποκρυσταλλωμένη και η πεποίθησή του πως η φυσιολογική κατάληξη του μαζικού Κινήματος, μετά το έπος του ΕΑΜ, έπρεπε να είναι ένα λαϊκό καθεστώς που δεν θα είχε συνάφεια με το ανατολικό μπλοκ και τη Σοβιετική Ένωση: - Να κάνουμε επιτέλους πραγματικότητα του όνειρο του Μακρυγιάννη. Δηλαδή μια πραγματική Λαϊκή Δημοκρατία με αποκλειστικό αφέντη τον ελληνικό λαό που απέδειξε την υπευθυνότητά του όταν πραγματικά είναι κυρίαρχος. Τον κατέστησαν ανεύθυνο για να τους ψηφίζει. Αν ήταν κυρίαρχος ο λαός δεν θα τους ψήφιζε ποτέ, δεν θα συμμετείχε στα πολιτικά παιχνίδια-.

Ο Θεοδωράκης απεδείχθη υπερβατικός και ενωτικός ιδίως στις μεταβατικές περιόδους ομαλής λειτουργίας του πολιτεύματος. Αντίθετα στις συγκυρίες κατάλυσης των λαϊκών ελευθεριών λειτούργησε ως Αντιστασιακός, Κομμουνιστής, Αριστερός και Επαναστάτης. Πολιτεύθηκε υπερβατικά το 1974 και το 1989 μέσα απ' την πεποίθηση της κατά το δυνατόν εφικτής εξυπηρέτησης του κοινωνικού συνόλου. Οι ρήξεις του με τις κατεστημένες δυνάμεις της Αριστεράς, του Κέντρου και της Δεξιάς είχαν σαν γνώμονα την ιδανικότερη δυνατή στήριξη των λαϊκών συμφερόντων. Στις κρίσιμες, βέβαια, φάσεις καταπίεσης και αυταρχισμού βρέθηκε πάντοτε στην πρώτη γραμμή του Αγώνα. Τέλος, οι τοποθετήσεις του απέναντι στα διεθνή δρώμενα εμπεριέχουν ουμανιστικό χαρακτήρα.

Με τη σειρά του, βίωσε και ο ίδιος την τραγική πορεία των πρωτοπόρων μαχητών που υπονομεύτηκαν από τους επίγονους. Ανατρέχοντας στις κρισιμότερες στιγμές του έθνους διαπιστώνουμε, με οδύνη, ότι οι πρωταγωνιστές της επανάστασης του '21 (Δ. Υψηλάντης, Ανδρούτσος, Καραϊσκάκης, Κολοκοτρώνης κ.ά.) παραγκωνίστηκαν στη συνέχεια από τους νομείς της εξουσίας. Παρεμφερείς εξελίξεις δρομολογήθηκαν και μετά τις επαναστάσεις της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, της 10ης Οκτωβρίου 1862, της 15ης Αυγούστου 1909 αλλά και μετά την εποποιία της Εθνικής Αντίστασης και πρόσφατα στη μεταπολίτευση. Είναι γνωστοί ακόμα οι ενωτικοί που περιθωριοποιήθηκαν από τους εμπνευστές της κάθετης αντιπαράθεσης όπως ο Μακρυγιάννης, ο Παπαναστασίου, ο Σβώλος, ο Σαράφης, ο Οθωναίος, ο Σοφιανόπουλος, ο Πασαλίδης, ο Ηλιού κ.ά. Τέλος δεν αποτελεί σύμπτωση ότι από τις ίδιες τις παρατάξεις τους αποδοκιμάστηκαν ο Ζαχαριάδης, ο Σιάντος, ο Κύρκος, ο Φαράκος καθώς και επιφανή στελέχη της Δεξιάς όπως ο Ράλλης και ο Στεφανόπουλος. Μοιραία και το πολιτικό οδοιπορικό του Θεοδωράκη απέβη μοναχικό.

Είναι απογοητευτικό ότι τα κόμματα, στη σύγχρονη Ελλάδα, δεν άντεξαν το βάρος της αυτόνομης πληθωρικής προσωπικότητας του Θεοδωράκη. Κι ενώ οι κομματικές ηγεσίες όλων των αποχρώσεων τον προσεταιρίστηκαν κατά καιρούς, τελικά δεν αντιστάθηκαν στον πειρασμό να τον απεμπολήσουν μετά την κοινή διαπίστωση της αποστροφής του στην κομματική υποταγή. Ο συγγραφέας αυτής της σκιαγραφίας αναρωτιέται πόσο διαφορετική θα διαγραφόταν η μοίρα του προοδευτικού Κινήματος αν ενστερνίζονταν τις εθνικές, κοινωνικοπολιτικές και πολιτιστικές επιλογές του.

Η πατριωτική δράση

Η πατριωτική δράση του Θεοδωράκη στο απώτερο παρελθόν, στο 1940, όταν δεκαπεντάχρονος ακόμη, βρέθηκε αντιμέτωπος με τη φασιστική θηριωδία. Κατασταλαγμένος ιδεολογικά θα στρατευθεί στις τάξεις του ΕΑΜ, στον αγώνα για την εθνική αναγέννηση. Η σύλληψή του από τους φασίστες και η καταδίκη του σε θάνατο, μέσα στην εφηβεία, θα αποτελέσουν το προανάκρουσμα των συνεπειών της ιδεολογικής στράτευσής του.

Στην καμπή της απελευθέρωσης (1944) επωμίσθηκε καθήκοντα Β΄ γραμματέα της ΚΟΒ του Κομμουνιστικού κόμματος στην Νέα Σμύρνη λαμβάνοντας ενεργό μέρος στη μάχη του Δεκέμβρη ως υπαξιωματικός και στη συνέχεια λοχαγός. Παράνομος πλέον, μετά την ήττα, θα οργανώσει τον πρώτο κομμουνιστικό πυρήνα στην Καλλιθέα, θα γίνει υπεύθυνος διαφώτισης του V Τομέα ΕΠΟΝ και μετά Β΄ γραμματέας διαφώτισης σε όλη την Αθήνα. Θα τραυματισθεί βαριά τον Μάρτη του ΄ 46, θα συλληφθεί στη συνέχεια και θα εξοριστεί στην Ικαρία στη δίνη του εμφυλίου πολέμου. Επικεφαλής του τομέα αυτοάμυνας θα συλληφθεί ξανά, στα 1948, θα βασανισθεί και θα εξοριστεί για μια ακόμη φορά.

Η νίκη των επιλεγόμενων εθνικών δυνάμεων θα συμπέσει με την εκτόπιση του Θεοδωράκη στην Μακρόνησο στο Δ΄ τάγμα πολιτικών κρατουμένων. Παρά την αποστασιοποίησή του από το ΚΚΕ, μετά την 6η Ολομέλεια, (1949), θα μεταφερθεί στο Α΄ τάγμα κρατουμένων και θα βασανισθεί θανάσιμα γλιτώνοντας από θαύμα την αναπηρία. Η τελική ήττα στο Γράμμο θα γκρεμίσει τα νεανικά του όνειρα για μια καινούργια Ελλάδα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο απολογισμός του για την περίοδο εκείνη: - Το ελληνικό προοδευτικό κίνημα, όπως διαμορφώθηκε στην Εθνική Αντίσταση και μετά, πρόσφερε τα απαραίτητα πολιτικά όπλα μέσα στις ειδικές συνθήκες της κάθε εποχής για να ενισχυθεί και περιφρουρηθεί η ελληνικότητα απέναντι στην ολοκληρωτική και με όλες τις μορφές εισβολή των νεοφράγκων σε συνδυασμό με την ολόπλευρη επίθεση κατά του ελληνικού ήθούς και τους συμβιβασμούς των κάθε λογής εξουσιαστών-.

Τότε, γύρω στα 1950, φάνηκαν και τα πρώτα αχνά σημάδια αμφισβήτησης της ηγεσίας του Κομμουνιστικού κόμματος: - Δεν μας φόβιζε το γεγονός ότι ήμασταν πανταχόθεν περικυκλωμένοι. Πώς όμως να πεις ότι οι θρυλικοί ηγέτες, η αόρατη ηγεσία του λαϊκού κινήματος, ενώ εμείς ματώναμε πρόσωπο με πρόσωπο με τα όργανα της εξουσίας, αυτοί εκεί ψηλά κρατούσαν κρυμμένο στο μανίκι το στιλέτο, για να χτυπήσουν πισώπλατα το σύντροφό τους-

Στους τόπους των δοκιμασιών ο Θεοδωράκης συνειδητοποίησε και την εθνική διάσταση της αποστολή του ως μουσικού δημιουργού: - Είμαστε ένας λαός με πλήρη επάρκεια πνευματικής παράδοσης και με δυνατότητες δημιουργικής συνέχισης, χωρίς να έχουμε ανάγκη να προσφύγουμε σε ξένες πατερίτσες-. Επιστρέφοντας, μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του στο Παρίσι, στην Ελλάδα, στα 1960, εγκαινιάζει το θεσμό των λαϊκών συναυλιών στην περιφέρεια ανάγοντας τη μουσική του σε σύμβολο των καταπιεσμένων της Αριστεράς. Καταδιωκόμενος, ως δημιουργός, από τους αυταρχικούς μηχανισμούς της συγκυρίας θα συγκρουστεί και με το κομματικό κατεστημένο της ΕΔΑ λόγω της γραμμής του για εθνική συμφιλίωση και δημοκρατικές διαδικασίες.

Εμπνευστής της κίνησης των Λαμπράκηδων, μετά τη στυγερή δολοφονία της Θεσσαλονίκης, θα προσδώσει σ' αυτή μαζικότητα και ευρύτητα μέσα από τη σύζευξη της πολιτικής με τον πολιτισμό. Επηρεάζοντας τη μουσική παραγωγή η ιδεολογική του έκφραση προσέλαβε διμέτωπο χαρακτήρα: Πολέμιος της ξενοκρατίας και του αυταρχισμού της Δεξιάς από τη μια, τάσσεται υπέρμαχος του εκδημοκρατισμού του ΚΚΕ και της ΕΔΑ από την άλλη.

Το 1964 ο Θεοδωράκης επανήλθε στην ενεργό πολιτική εκλεγόμενος βουλευτής της ΕΔΑ στην Β΄ περιφέρεια Πειραιά. Η κοινοβουλευτική του δραστηριότητα θα αποβεί εξίσου πολύπλευρη ενώ, το 1965, θα προτείνει επίσημα τη χειραφέτηση της ελληνικής Αριστεράς από τη Σοβιετική Ένωση και από τους 'σκληρούς' του Πολιτικού Γραφείου με επακόλουθο τη ρήξη των Λαμπράκηδων με την ηγεσία της ΕΔΑ.

Παρά την ενεργοποίησή του και στο κίνημα ειρήνης θα του αφαιρεθεί η αρχηγία της Δημοκρατικής νεολαίας. Παρ' όλα αυτά, παρέμεινε μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της ΕΔΑ για να μην πληγωθεί η ενότητα του κόμματος και ο λαός της Αριστεράς.

Την 21η Απριλίου 1967 θα περάσει στην παρανομία μετά το πραξικόπημα των συνταγματαρχών. Δύο μόλις μέρες από την επιβολή της χούντας, συντάσσει το πρώτο μήνυμα αντίστασης προχωρώντας, ταυτόχρονα, στην ίδρυση Πατριωτικού Μετώπου. Θα συλληφθεί τον Αύγουστο του '67: κρατούμενος, και πάλι, στη Μπουμπουλίνας, στις φυλακές Αβέρωφ και εξόριστος, στη συνέχεια στη Ζάτουνα και στο στρατόπεδο Ωρωπού. Μετά την κινητοποίηση της κοινής γνώμης η χούντα προχωρεί στην απέλασή του (1970).

Ελεύθερος πολιορκημένος στο εξωτερικό ο Θεοδωράκης προσέδωσε στην αντιστασιακή δράση του οικουμενικό χαρακτήρα. Μέσα από ατέρμονες ομιλίες, διακηρύξεις και συναυλίες θα δώσει τη μάχη για την αποκατάσταση των δημοκρατικών ελευθεριών και την ενότητα της αντίστασης και της ευρύτερης Αριστεράς. Ως πρόεδρος του Πατριωτικού Μετώπου συνεργάστηκε στενά και με το νεότευκτο ΚΚ Εσωτερικού το οποίο εγκατέλειψε (1972), όταν διαπίστωσε ότι δεν τήρησε όσα είχαν συμφωνηθεί, ειδικά για την ενότητα της Αριστεράς και της Αντίστασης, ιδρύοντας τη Νέα Ελληνική Αριστερά.

Υπέρμαχος (μετά τη διάσπαση του Εθνικού Αντιστασιακού Συμβουλίου) της ρεαλιστικής και εφικτής 'λύσης Καραμανλή' ως την ανατροπή του καθεστώτος Παπαδοπούλου, επέστρεψε στην Ελλάδα την επομένη της κατάρρευσης της δικτατορίας.

Στο μεταξύ οι αντιστασιακές δυνάμεις θα διασπαστούν ενόψει του προβληματισμού για ενδεχόμενη συμμετοχή στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Ο Καραμανλής δεν θ' αποτολμήσει τελικά την υπουργοποίησή του ενώ ο ίδιος αγωνιζόταν πλέον για την ενότητα της Αριστεράς. Η υποψηφιότητά του, ωστόσο, στην Β΄ εκλογική περιφέρεια Πειραιά υπονομεύτηκε από την ηγεσία του ΚΚΕ.

Το 1975 εκλέχτηκε στην ηγεσία της ΕΔΑ τασσόμενος ανοιχτά υπέρ μιας κυβέρνησης εθνικής συνεργασίας. Η ρήξη του με τα ΠΓ του ΚΚΕ και ΚΚ Εσωτερικού υπήρξε μοιραία και παρεπόμενη. Μετά τις πρωτοβουλίες του, όμως, για συνένωση των Εαμογενών το ΚΚΕ θα υποστηρίξει την υποψηφιότητά του για τη Δημαρχία της Αθήνα (1978) και την εκλογή του (1981) στο ψηφοδέλτιο της Επικρατείας. Στις εκλογές του 1985, παρά τις διαφωνίες του με το ΠΓ, επανεκλέχτηκε βουλευτής Επικρατείας του ΚΚΕ. Τη φορά αυτή η υπονόμευσή του από την παραδοσιακή κομμουνιστική ηγεσία θα τον εξωθήσει σε παραίτηση (1986).

Η πρόσκαιρη απομάκρυνση από την ενεργό πολιτική δεν ανέκοψε τη δημόσια δράση του. Μέσα από επαφές με επιφανείς προσωπικότητες των Βαλκανίων, της Τουρκίας, του Τρίτου κόσμου και της κεντρικής Ευρώπης θα προωθήσει την ιδέα της διακρατικής φιλίας και συνεργασίας των λαών. Παράλληλα δεν έπαψε να πρωτοστατεί υπέρ της εθνικής συμφιλίωσης προτείνοντας κυβέρνηση εθνικής συνεργασίας.

Μετά το σκάνδαλο Κοσκωτά και την κορύφωση του 'Αυριανισμού' αποδέχτηκε μεταβατική εκλογική συνεργασία με τη Νέα Δημοκρατία αφού είχε προϋπάρξει η συγκυβέρνηση (1989).

Και η πρόσφατη ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας, με τη σειρά της, δεν άντεξε το βάρος της πολιτικής προσωπικότητας του Θεοδωράκη. Παρά την πρόσκαιρη υπουργoποίησή του οι προτάσεις του δεν εισακούστηκαν τελικά. Η απογοήτευση για την τροπή των πολιτικών πραγμάτων τον εξώθησε σε νέα παραίτηση (1992) χωρίς να ανακόψει την πολυσχιδή και πολύπλευρη πολιτική και πολιτιστική του δράση και συνεισφορά. Απογοητευμένος διαπίστωνε πως ούτε η ελληνική αστική τάξη ούτε η ελληνική Αριστερά 'κατόρθωσαν να δημιουργήσουν ένα ελληνικό κοινωνικό πρότυπο, έναν ελληνικό κοινωνικό δρόμο προς το μέλλον, μια ελληνική κοσμοθεωρία που να λαμβάνει υπ' όψη της τις διεθνείς συνθήκες και εξελίξεις και την κάθε φορά ιστορική συγκυρία'.


Ιστορικοί σταθμοί

Η παρούσα σύντομη σκιαγραφία βασισμένη σε πλήθος άγνωστων, γνωστών και αδημοσίευτων πηγών και εκμυστηρεύσεων καταγράφει οχτώ συνολικά ιστορικούς σταθμούς. Ο Θεοδωράκης προσεγγίζεται και σκιαγραφείται κυρίως μέσα από τις πολιτικές θέσεις και προτάσεις του (καθώς και τους κοινωνικούς του στοχασμούς) σε κρίσιμες ή μεταβατικές συγκυρίες.

Από την άποψη αυτή, σε μεθοδολογικό φυσικά επίπεδο, πρόκειται για ντοκουμέντο αποτίμησης της όλης πατριωτικής-αγωνιστικής πορείας πολλών δεκαετιών.

Αναλυτικότερα στο πρώτο μέρος αυτού του κειμένου αποτιμάται ο νεανικός πολιτικός Θεοδωράκης της κρίσιμης περιόδου 1940-49. Απ' όπου προκύπτει το έμφυτο πατριωτικό πάθος του για την προάσπιση της ελευθερίας και της ενικής αξιοπρέπειας. Ως έφηβος αισθάνθηκε ώριμος να πολεμήσει τον φασίστα κατακτητή, ν' αντιταχθεί στον κάθε μορφής εξουσιαστή υπομένοντας με στωικότητα και ανιδιοτέλεια τις συνακόλουθες δοκιμασίες. Η αποστροφή του στην καταπίεση και στο φασισμό συνετέλεσε στην αυθόρμητη στράτευσή του στη μαρξιστική ιδεολογία μέσα από τη ρομαντική πεποίθηση ότι ο μαρξισμός ενσάρκωνε τη μοναδική θεωρία που εναρμονίζει ιδανικά τις ανθρώπινες σχέσεις. Ενσωματωμένος κυριολεκτικά στο όραμα της κοινωνικής απελευθέρωσης και ισοτιμίας - που εξέφραζαν θεωρητικά το ΕΑΜ και το ΚΚΕ της συγκυρίας - ο Θεοδωράκης στρατεύθηκε στις τάξεις του Κομμουνιστικού κόμματος.

Ουμανιστής-κομμουνιστής πλέον, μετά την εθνική απελευθέρωση, εξακολούθησε τον αγώνα και για την λαϊκή κυριαρχία. Έτσι οι νέες δοκιμασίες που υπέστησαν οι κομμουνιστές της μεταδεκεμβριανής πραγματικότητας σφράγισαν ανεξίτηλα και τον ίδιο.

Βαθμιαία, νεότατος ακόμη, συνειδητοποίησε πως είχε χρέος να υπερασπιστεί την τιμή της ακηδεμόνευτης Αριστεράς μέσα από την 'ιδεολογία' της αντοχής στη βία των εξουσιαστών. Επομένως από τα πρώτα κιόλας χρόνια της ενεργού πατριωτικής δράσης προκύπτει ξεκάθαρη η αγωνιστική φιλοσοφία του Θεοδωράκη. Από τότε, στην ουσία, ξεκινά και η μοναχική του πορεία στην πολιτική σκηνή: - Στην ουσία παρέμεινα μόνος, ανεξάρτητος αλλά αυτοστρατευμένος. Πίστευα μόνο στο μαζικό κίνημα, στον ενωμένο στη βάση του λαό. Πίστευα ακόμη ότι δεν παίζει ρόλο με ποιο τρόπο θα ενωθεί ο λαός. Φτάνει να ενωθεί-.

Στο δεύτερο Μέρος προσεγγίζεται ο πολιτικός Θεοδωράκης της μετεμφυλιακής περιόδου 1950-63. Επουλώνοντας τις πληγές του από τη συντριβή του λαϊκού κινήματος, τις τραυματικές εμπειρίες των διώξεων και την απογοήτευση απέναντι στις μονολιθικές επιλογές της ηγεσίας, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι για ανώτερες μουσικές σπουδές. Εκεί με την απόσταση του χρόνου θα συνειδητοποιήσει σε όλο της το βάθος την τραγωδία της Αριστεράς και θα προσπαθήσει να αναλύσει τις αιτίες του κακού.

Κατασταλαγμένος σ' ένα καινούργιο είδος μουσικής δημιουργίας ο Θεοδωράκης, μετά την επάνοδό του στην Ελλάδα το 1960, εγκαινίασε τον θεσμό των λαϊκών συναυλιών καλλιεργώντας την άμεση επικοινωνία με το λαό στο κέντρο και στην περιφέρεια. Η επαφή αυτή με τα καταπιεσμένα λαϊκά στρώματα μετουσιώθηκε βαθμιαία σε πολιτική πράξη με επακόλουθο τη συσπείρωση των ανένταχτων της Αριστεράς. Ακολούθησε η κίνηση του Μανιφέστου της Αθήνας με στόχο τον εκδημοκρατισμό της ΕΔΑ και την ταύτιση της πολιτικής με την πολιτιστική, πλέον, δράση.

Στη μετεμφυλιακή συγκυρία οι διώξεις εναντίον των τραγουδιών του θα τον καταστήσουν πολιτικό σύμβολο όχι μόνο της Αριστεράς αλλά και του ευρύτερου δημοκρατικού χώρου οδηγώντας, εκ των πραγμάτων, στην πολιτική επανενεργοποίησή του μετά από την ανάπαυλα των νεανικών αντιστασιακών αγώνων. Υπό τις αντίξοες αυτές συνθήκες δεν θα βραδύνει, μετά τη δολοφονία του Γρ. Λαμπράκη στη συμπρωτεύουσα, η ίδρυση της ΔΚΝΓΛ. Μίας ουσιαστικά ανένταχτης αριστερής προοδευτικής νεολαίας με προφανείς πολιτιστικές και κοινωνικές επιδιώξεις.

Πολιτική πρωτοβουλία που αν στηριζόταν η άνδρωση και η αυτονομία της θα ήταν σε θέση να συμβάλει καθοριστικά στον εκδημοκρατισμό της πολιτικής σκηνής και στην περιφρούρηση των δημοκρατικών θεσμών. Όμως η ηγετική ομάδα της ΕΔΑ (υπό την κηδεμονία του ΚΚΕ), απεμπολώντας τις διαφανείς εσωκομματικές διαδικασίες, βρισκόταν σε διαρκείς προστριβές με τον μη ελεγχόμενο κομματικά Πρόεδρο της ΔΚΝΓΛ.

Παρά τις διαιωνιζόμενες τριβές με τα ηγετικά στελέχη της ΕΔΑ, τελικά, ιδρύθηκε (μετά από συγχώνευση της ΔΚΝΓΛ με τη νεολαία της ΕΔΑ) η Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη με πρόεδρο τον Θεοδωράκη. Πολύ σύντομα ο τελευταίος, λειτουργώντας αυτόνομα, κατόρθωσε να αναδείξει τη Νεολαία Λαμπράκη σε σύμβολο αντίστασης εναντίον της αμερικανοκρατίας, του παλατιού και των παρακρατικών μηχανισμών της Δεξιάς.

Στο τρίτο Μέρος σκιαγραφείται ο πολιτικός Θεοδωράκης της προχουντικής συγκυρίας 1964-67, ο οποίος λειτούργησε ως σύμβολο της ευρύτερης Αριστεράς. Ως αρχηγός της νεολαίας Λαμπράκη κατόρθωσε, αστραπιαία σχεδόν, να προσδώσει στην κοσμοθεωρία της μια προδρομική ριζοσπαστικότητα- προάγγελο του προσανατολισμού αντίστοιχων πολιτικών νεολαιών μετά τη μεταπολίτευση. Ως βουλευτής της ΕΔΑ, παράλληλα, σήκωσε αβοήθητος το βάρος της αντίστασης ενάντια στο στέμμα, την αμερικανοκρατία και την κρατική καταπίεση.

Οι ιδεολογικές επιδιώξεις του, στη φάση αυτή, κατέτειναν στην αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην απελευθέρωση του λαού από τις πληγές της τρομοκρατίας και των παρακρατικών οργανώσεων και στην παγίωση κράτους του νόμου, της ισότητας και της δικαιοσύνης:- Εθνική ανεξαρτησία σημαίνει για μας πλήρη, χωρίς παραχωρήσεις ακόμα και για λόγους τακτικής. Φανατική, με αγώνες μέχρις εσχάτων. Ασυμβίβαστη, χωρίς να υποκύπτει σε κανενός είδους οικονομικές, πολιτικές ή ιδεολογικές παραχωρήσεις-.

Μετά την εκλογική νίκη της Ενώσεως Κέντρου ο Θεοδωράκης, λόγω του ριζοσπαστικού και αυτόνομου πολιτικού λόγου του, θα αναγκαστεί από τα πράγματα να διεξάγει παράλληλο διμέτωπο αγώνα (στην προσπάθεια περιφρούρησης του μαζικού-δημοκρατικού χαρακτήρα της νεολαίας Λαμπράκη) τόσο εναντίον ηγετικών στελεχών της ΕΔΑ όσο και ενάντια στις παλινδρομήσεις του Γ. Παπανδρέου. Ταυτόχρονα με την άνδρωση του κινήματος των Λαμπράκηδων ανέπτυξε και ουσιαστική κοινοβουλευτική δραστηριότητα τοποθετούμενος σε καίρια κοινωνικά θέματα.

Σημαντική, εξάλλου, απεδείχθη η επικοινωνία του με τον Κυπριακό λαό και τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Βιώνοντας άμεσα τα προβλήματα των Κυπρίων τάχθηκε ανοιχτά υπέρ της αδέσμευτης ανεξαρτησίας της Μεγαλονήσου: - Χέρι με χέρι με τον ηρωικό Κυπριακό λαό παλέψαμε και θα παλεύουμε κάθε μέρα για τη λευτεριά, την ανεξαρτησία και την αυτοδιάθεση της Κύπρου. Οι Λαμπράκηδες ενώνουν τη φωνή τους με τη φωνή του δημοκράτη μας λαού: Όχι παζαρέματα, λευτεριά στην Κύπρο-.

Τα Ιουλιανά του 1965 επιβεβαίωσαν ότι ο πραγματικός διαχειριστής της εξουσίας ήταν το παλάτι υπό την κάλυψη των Αμερικανών δικαιώνοντας πανηγυρικά τις δημόσιες εκτιμήσεις του Θεοδωράκη. Με δική του παρότρυνση οι διαδηλώσεις καταγγελίας του βασιλικού πραξικοπήματος είχαν ως σημείο αναφοράς τη νεολαία Λαμπράκη. Παρ' όλα αυτά οι σχέσεις του ηγέτη των Λαμπράκηδων με την ηγεσία του ΚΚΕ (και τους τοποτηρητές του στην Ελλάδα) παρέμειναν τεταμένες λόγω της μαζικής και αυτόνομης ιδεολογικής φυσιογνωμίας της ομώνυμης νεολαίας. Είχαν προηγηθεί και εντάσεις με την ηγεσία της ΕΔΑ μετά τα γεγονότα στο Γοργοπόταμο και τις απόψεις του για δυναμικότερη αντιμετώπιση της όλης κατάστασης.

Στην ύστατη πρωτοβουλία ενεργοποίησης του ευρύτερου δημοκρατικού στρατοπέδου ενόψει της επικείμενης δικτατορίας ο Θεοδωράκης υιοθέτησε, συγκυριακά, τη γραμμή στήριξης του Α. Παπανδρέου, ο οποίος δεν τόλμησε όμως να καταψηφίσει τη βασιλική κυβέρνηση Παρασκευοπούλου. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι αγώνες των Λαμπράκηδων προσέλαβαν διεθνή απήχηση, στο μέτρο που ο Ζ. Π. Σαρτρ, στα τέλη του '65, διακήρυσσε ότι η νεολαία Λαμπράκη 'αντιπαρατάσσει στον απειλητικό εξαμερικανισμό τον επανελληνισμό της Ελλάδας'.

Ωστόσο η πορεία προς την επιβολή της χούντας ήταν πλέον ορατή. Διασπασμένες οι πολιτικές δυνάμεις, και στη φάση αυτή, έχουν το δικό τους μερτικό ευθύνης και ανοχής απέναντι στις απρόσμενες εξελίξεις. Ο Θεοδωράκης δεν θα διστάσει να ασκήσει δημόσια κριτική και για τον αμφιλεγόμενο ρόλο της Σοβιετικής Ένωσης έναντι των Ελλήνων κομμουνιστών. Μοιραίο παρεπόμενο των τολμηρών του θέσεων η καθαίρεσή του, με πρωτοβουλία της ΕΔΑ, από τη θέση του προέδρου της ΔΝΛ. Απτόητος εξακολούθησε να υπερασπίζεται δημόσια τα πιστεύω του: - Ο λαός ξύπνησε. Η ιδέα της δημοκρατικής αλλαγής ρίζωσε. Η προοπτική της Αριστεράς φωτίζει τον ορίζοντα. Το μέλλον του κόσμου είναι η Αριστερά δηλ. η πρόοδος, η ευημερία, η πνευματική άνθηση, ο σεβασμός του ανθρώπου, η κυριαρχία της λογικής, του αισθήματος και της ανθρωπιάς. Το μέλλον της Ελλάδας είναι η Αριστερά-.

Στο τέταρτο Μέρος αποτιμάται ο πολιτικός Θεοδωράκης της χουντικής συγκυρίας 1967-72 που αποδείχτηκε, από τα πράγματα, πρωτοπόρος αντιστασιακός (απ' το πρώτο κιόλας βράδυ του πραξικοπήματος) και ακόμη φανατικός υπερασπιστής της δημοκρατικής νομιμότητας και πρωτεργάτης της ενωμένης αντίστασης στο εσωτερικό και στο εξωτερικό. Λειτουργώντας, μάλιστα, χωρίς μηχανισμούς στήριξης ή συγκεκριμένη κομματική νομιμοποίηση.

Από την επόμενη μέρα της δικτατορίας η Ελλάδα βρήκε στο πρόσωπο του Θεοδωράκη τον εκφραστή της αντίστασης: - Οργανωθείτε, παλέψτε και αντισταθείτε στη δικτατορική χολέρα. Λαέ της Αθήνας έβγα στους δρόμους. Πατριώτες, ας συναντηθούμε όλοι αμέσως στην πλατεία Συντάγματος. Εμπρός για να συντρίψουμε τους εχθρούς του λαού και της πατρίδας. Ο φασισμός δεν θα περάσει. Ζήτω η Δημοκρατία, η Ελλάδα, ο Ελληνικός Λαός-.

Κι ακόμη τον αντιπροσωπευτικότερο πρεσβευτή της προβολής του ελληνικού δράματος: - Ο φασισμός ξαναχτύπησε, ύστερα από 30 χρόνια, την Ευρώπη. Χτύπησε το λίκνο του πολιτισμού, την καρδιά της Δημοκρατίας. Χτύπησε τη φωτεινή και περήφανη ακρόπολη του ανθρωπισμού. Κάνουμε έκκληση σε όλους τους Δημοκράτες του κόσμου, και ιδιαίτερα της Ευρώπης, να σταθούν αποφασιστικά στο πλευρό του μαχόμενου ελληνικού λαού-.

Γεμάτος εθνικό παλμό θα προχωρήσει άμεσα στην ίδρυση του Πατριωτικού Μετώπου: - Αναλαμβάνοντας, με τέσσερις άλλους αγωνιστές, μια βδομάδα μετά το πραξικόπημα τη δημιουργία του ΠΑΜ, είχα την αίσθηση ότι μια καινούργια μεγάλη ιστορική ευκαιρία παρουσιαζόταν μπροστά στο λαό μας. Το ευρύ πατριωτικό αναγεννητικό μας κίνημα θα έβρισκε τώρα την ευκαιρία να σφυρηλατηθεί και να πάρει την τελική του πολιτική μορφή-.

Όμως στις 21 Αυγούστου 1967 θα συλληφθεί από τους εγκάθετους της χούντας βιώνοντας, για μια ακόμη φορά, δέσμιος τις τραγικές εμπειρίες του παρελθόντος: Γενική Ασφάλεια, φυλακές Αβέρωφ, Ζάτουνα, Ωρωπός. Παρά τις διώξεις οι στόχοι του ηγέτη του ΠΑΜ παρέμεναν ενεργοί: α. Ανατροπή της δικτατορίας, γ. Αποκατάσταση όλων των δημοκρατικών ελευθεριών, απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων, γενική πολιτική αμνηστία, γ. Διάλυση της χούντας και αυστηρή τιμωρία όλων των ενόχων κατάλυσης του Συντάγματος, καθώς και των στυλοβατών και συνεργατών της δικτατορίας και δ. Ελεύθερες εκλογές από κυβέρνηση όλων των κομμάτων.

Υπέρμαχος, παράλληλα, της ενότητας της Αριστεράς και ολόκληρου του αντιστασιακού φάσματος απηύθυνε εκκλήσεις στη διεθνή κοινή γνώμη και σε προσωπικότητα όπως ο Καραμανλής απαιτώντας τη στράτευση τους στον αντιστασιακό αγώνα.

Μετά την απροσδόκητη απελευθέρωση του θα υψώσει τη σημαία της αντίστασης και στο εξωτερικό κλιμακώνοντας την πατριωτική του δράση. Ταυτόχρονα οραματίστηκε τη σύσταση Εθνικού Συμβουλίου Αντίστασης για την ανατροπή της δικτατορίας και τη διασφάλιση των δημοκρατικών ελευθεριών.

Το όραμα αυτό, ωστόσο, ήταν μοιραίο να σκοντάψει στις ηγετικές τάσεις του αρχηγού του ΠΑΚ Ανδρέα Παπανδρέου. Η υπονόμευση των ενωτικών πρωτοβουλιών του θα τον επηρεάσει πρόσκαιρα να προσανατολιστεί προς την 'ήπια' λύση Καραμανλή στην ύστατη προσπάθεια ανατροπής της χούντας των συνταγματαρχών. Μια τολμηρή πολιτική επιλογή που ενώ δικαιώθηκε τελικά αμφισβητήθηκε έντονα από φίλους και αντιπάλους.

Στο πέμπτο Μέρος αναλύεται διεξοδικά ο πολιτικός Θεοδωράκης της κορύφωσης του αντιστασιακού Αγώνα 1972-74 ο μεγάλος ενωτικός οραματιστής με προοπτική εμπρός στις παρενέργειες της χούντας. Μέσα από τις τάξεις του ΠΑΜ εξακολούθησε να αγωνίζεται για την ανατροπή της δικτατορίας και τη συνακόλουθη αναγεννητική μετεξέλιξη του ελληνικού λαού.

Η διάσπαση του 1968, στο μεταξύ, δικαίωσε τις αντιπαραθέσεις του με την παραδοσιακή ηγεσία του ΚΚΕ. Παρ' όλα αυτά δεν έπαψε να αγωνίζεται και προς την κατεύθυνση της ριζικής ανανέωσης και ανασύνταξης της Ελληνικής Αριστεράς.- Η σπουδαιότερη ιστορική αναγκαιότητα για τη δημιουργική ανανέωση της ελληνική Αριστεράς, είναι να αποκτήσει ένα νέο ορθό πολιτικό προσανατολισμό που θα επιτρέψει στις δυνάμεις της Αριστεράς να προτείνουν στους συμμάχους και στον λαό μας ένα ρεαλιστικό, ένα εφαρμόσιμο πολιτικό πρόγραμμα. Πιστεύουμε ότι στο σημερινό στάδιο είναι απαραίτητη η ριζική ανανέωση του προοδευτικού κινήματος της χώρας μας, που με τόλμη, ανεξαρτησία και προπαντός με αντιδογματικό και αντιγραφειοκρατικό πνεύμα θα επιχειρήσει μια ριζική επανεξέταση της πορείας της ελληνικής Αριστεράς-.

Ταυτόχρονα να προέβαινε στη σύνταξη ολοκληρωμένων εθνικών προγραμμάτων: - Για να οδηγήσουμε τον Έλληνα πολίτη προς την κατεύθυνση της ουσιαστικής ελευθερίας, είναι ανάγκη να συνδέσουμε κάθε στιγμή την έννοια της ελευθερίας με τρεις βασικές - μέσα στον κοινωνικό χώρο -πλευρές: την οικονομική, την πολιτική και τη μορφωτική. Η προσπάθειά μας αποβλέπει στην ουσιαστική απελευθέρωση των μεγάλων εργαζόμενων μαζών και στη δημιουργία εκείνων των μορφωτικών προϋποθέσεων που θα μας επιτρέψουν ν' απαλλαγούμε οριστικά από τα εμπόδια και τα πλέγματα ώστε να βαδίσουμε στο δρόμο της κοινωνικής προόδου και την εθνικής ευημερίας-.

Ασκώντας παράλληλα κριτική στον γραφειοκρατικό δογματισμό που είχε προκαλέσει μαρασμό στα σοσιαλιστικά καθεστώτα αναρωτιόταν:- Πώς είναι δυνατόν ποτέ ένας μηχανισμός που όπως όλοι οι μηχανισμοί, στηρίζεται πάνω στο νόμο της καταπίεσης, να δώσει τη μάχη για την ελευθερία. Πιστεύω πως η κορυφαία μάχη της εποχής μας, η μάχη για την ελευθερία, θα πρέπει να δοθεί και ενάντια στη μεγάλη αρρώστια του παγκόσμιου προοδευτικού κινήματος και αρρώστια της εποχής μας: στον γραφειοκρατικό δογματισμό. -Γι' αυτό είναι ανάγκη, κατέληγε, να δημιουργηθεί μέσα από την τέφρα ένα νέο προοδευτικό- αναγεννητικό κίνημα της Αριστεράς, που παίρνοντας όλη τη θετική κληρονομιά και πετώντας όλες τις αδυναμίες του παρελθόντος να δώσει μια καινούργια ευκαιρία στον ελληνικό λαό για ένα καλύτερο μέλλον-.

Πέρα από τη δημοσιοποίηση των θέσεών του για τη δημοκρατική μετεξέλιξη και ανανέωση της Αριστεράς, ο Θεοδωράκης, μέσα από τις δημόσιες εμφανίσεις και τα τραγούδια του, έδινε τον προσωπικό του αγώνα ενάντια στη χούντα των συνταγματαρχών. Το πολιτικό του πιστεύω παρέμενε αταλάντευτο: - Η συσπείρωση των δυνάμεων της ελληνικής Αριστεράς γύρω από μια ενιαία στρατηγική και η χάραξη μιας εντελώς καινούργιας οργανωτικής τακτικής, είναι ο νόμος δρόμος ώστε ο εργαζόμενος λαός που μαστίζεται από τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες, που επιβάλει η ξένη εξάρτηση, να αποκτήσει τη δική του ιδεολογική και πολιτική έκφραση και το δικό του πολιτικο-οργανωτικό μηχανισμό-.

Με δύο λόγια ο Θεοδωράκης της χουντικής περιόδου επιβεβαίωσε την πολιτική του ωριμότητα, αγωνιζόμενος ψυχή τε και σώματι για την ανατροπή της δικτατορίας, την αποκατάσταση της δημοκρατικής νομιμότητας, την ανανέωση της ελληνικής Αριστεράς και την ενότητα των αντιστασιακών δυνάμεων. Οι περισσότερες από τις πολιτικές θέσεις του της συγκυρίας 1967-74 αποδείχτηκαν προδρομικές με ιδεολογικό υπόβαθρο και πατριωτική προοπτική.

Στο έκτο Μέρος σκιαγραφείται η μοναχική πορεία του πολιτικού Θεοδωράκη στο μεταπολιτευτικό σκηνικό 1974-77 που αν και πρωταγωνιστής της αντίστασης υπονομεύτηκε πολυμέτωπα από τους επίγονους της μεταπολίτευσης. Παρ' ότι η επιστροφή στην κοινοβουλευτική Δημοκρατία αποτέλεσε δικαίωση της προσωπικής του πολιτικής υπέρβασης και επιλογής, εν τούτοις αποκλείστηκε πανηγυρικά από την κυβέρνηση της εθνικής ενότητας. Έτσι ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης του αντιστασιακού αγώνα στο εσωτερικό και στο εξωτερικό βρέθηκε απρόσμενα στο περιθώριο.

Όμως και η πρωτοβουλία Θεοδωράκη για μια δημοκρατική-σοσιαλιστική εναλλακτική λύση υπονομεύτηκε από την Αριστερά. Υπό τις συνθήκες αυτές κι ενώ είχε πρωτοστατήσει στην ενότητα του προοδευτικού χώρου τελικά δεν εξελέγη ούτε καν βουλευτής στις πρώτες εκλογές μετά την πτώση της χούντας. Έτσι η μεταπολίτευση απέβη υπέρ των παραδοσιακών δυνάμεων που ήλεγχαν την εξουσία και πριν την επιβολή της δικτατορίας.

Παράλληλα η πολιτική του φιλοσοφία απεδείχθη εξίσου σαφής και ξεκάθαρη: -Πραγματική κοινωνική ειρήνη και προκοπή δεν μπορεί να εξασφαλιστεί μόνιμα και οριστικά στον τόπο μας εφόσον δε θα ξηλωθεί από τα θεμέλιά του το οικοδόμημα που μας επέβαλαν οι Έλληνες πλουτοκράτες, που είναι ενισχυμένοι από το ξένο και ιδιαίτερα από το αμερικανικό κεφάλαιο. Επομένως αυτός θα πρέπει να είναι ο κεντρικός μας στόχος και κάθε επί μέρους πάλη του λαού μας οποιασδήποτε μορφής και σε οποιονδήποτε χώρο, θα πρέπει να συγκλίνει προς αυτόν τον βασικό στόχο-.

Αν και φανερά απογοητευμένος από την τροπή των πολιτικών πραγμάτων ο Θεοδωράκης ύψωσε και πάλι τη σημαία του αγώνα για την ενότητα της Αριστεράς και την εθνική συμφιλίωση: - Η δημοκρατική Αριστερά δεν έχει χρέος μόνο να συσπειρώσει και να ενεργοποιήσει το λαό για να κερδίσουμε τη μάχη για τη δημοκρατία, αλλά ακόμα να γίνει ο πολιτικός εκφραστής των κοινωνικών δυνάμεων που αποβλέπουν στη βαθιά κοινωνική αλλαγή. Δηλαδή στον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας με πρώτο στόχο την περίοδο της 'δημοκρατικής και κοινωνικής Δημοκρατίας'-.

Δημοσιοποιώντας την πεποίθηση πως: - Η δημιουργία μιας δημοκρατικής σοσιαλιστικής συμμαχίας αποτελεί τη μοναδική εγγύηση ότι θα κλείσει οριστικά ο δρόμος για την επανάληψη των παλιών τραγικών σφαλμάτων που είχαν πάντα στη βάση τους την αχαλίνωτη δογματική σκέψη και τον πολιτικό φανατισμό, δηλαδή την για τον α ή β λόγο απογείωση από την ελληνική και διεθνή πραγματικότητα και την εξυπηρέτηση σκοτεινών σκοπιμοτήτων-.

Τα πιστεύω του Θεοδωράκη για τον επιβαλλόμενο πρωταγωνιστικό ρόλο της Αριστεράς παραμένουν διαχρονικά: - Πρέπει η Αριστερά να αναδειχτεί σε μια εθνική ηγετική δύναμη πείθοντας ότι μόνο αυτή μπορεί να λύσει για όλο το έθνος, για όλο το λαό τα βασικά εθνικά προβλήματα. Πρέπει η Αριστερά να δείξει στο λαό ότι μόνο αυτή μπορεί να δώσει καθαρή και εθνική λύση στο Κυπριακό. Αυτή θα λύσει τις σχέσεις μας με την Τουρκία και τον τουρκικό λαό. Αυτή θα εξαφανίσει κάθε κίνδυνο εκτροπής από το δημοκρατικό μας πολίτευμα. Αυτή θα δώσει στη δημοκρατία ακόμη περισσότερο εύρος, λάμψη, δύναμη. Αυτή θα καταργήσει την κοινωνική αδικία. Θα βοηθήσει όλους τους εργαζόμενους να καταλάβουν το μερτικό που τους ανήκει στην ευτυχία που εξασφαλίζει μόνο μια δίκαιη και νοικοκυρεμένη εθνική διακυβέρνηση-.

Το ίδιο διαχρονικές παραμένουν και οι θέσεις του υπέρ της εθνικής συμφιλίωσης και εθνικής συνεργασίας παράλληλα με τη δημόσια στάση του υπέρ της σύμπηξης ενιαίου Εαμογενούς μετώπου: - Υπάρχει μια ιστορική πραγματικότητα που τη λένε ΕΑΜ. Ένα ιδανικό, μια συμπαράταξη, ένα μαζικό κίνημα με ραχοκοκαλιά το μαρξιστικό κόμμα τους κομμουνιστές που δένουν αρμονικά τον πατριωτισμό με τον διεθνισμό. Ανυψώνουν το κίνημα αυτό σε ένα από τα πιο πρωτότυπα, αυθεντικά, δυναμικά και στρατηγικά λαϊκά επαναστατικά κινήματα του κόσμου-.

Στο έβδομο Μέρος διαπιστώνεται ότι ο πολιτικός Θεοδωράκης και στην περίοδο της παντοδυναμίας του ΠΑΣΟΚ πολιτεύτηκε αυτόνομα και ενωτικά. Στο μεταξύ, οι πρωτοβουλίες του για συσπείρωση των Εαμογενών δυνάμεων βρήκαν ανταπόκριση από το ΠΓ του ΚΚΕ. Επακόλουθο της νέας σύμπλευσης με την παραδοσιακή κομμουνιστική ηγεσία αποτέλεσε η στήριξη της υποψηφιότητάς του για το Δήμο της Αθήνας χωρίς προοπτική εκλογής. Παράλληλα προχώρησε στην ίδρυση της κίνησης για την ενότητα της Αριστεράς με σύμπραξη και του ΚΚΕ.

Στην εκλογική αναμέτρηση του 1981 εξελέγη βουλευτής Επικρατείας υπό τη σημαία του Κομμουνιστικού κόμματος ενώ η παντοδυναμία του ΠΑΣΟΚ, στο πολιτικό προσκήνιο, απεδείχθη αδιαμφισβήτητη. Όμως η 'παθολογία' του ΠΓ δεν επέτρεψε για μια ακόμη φορά, στον Θεοδωράκη να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στη Βουλή. Παρά την επικοινωνία του με τον Χ. Φλωράκη τα ηγετικά στελέχη του ΚΚΕ εξακολουθούσαν να τον αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα λόγω της αυτόνομης ιδεολογικά λειτουργίας του.

Έτσι οι εσωκομματικές σχέσεις του με το ΠΓ παρέμειναν διαταραγμένες ως την προκήρυξη των εκλογών. Στο μεταξύ και νέες εντάσεις προέκυψαν ενόψει της υπερψήφισης του Χ. Σαρτζετάκη από το ΚΚΕ στο αξίωμα του Προέδρου της Δημοκρατίας. Κυρίως λόγω της θέσης του Θεοδωράκη για συσχετισμό της επί το αναλογικότερο μεταβολής του εκλογικού νόμου με τη στήριξη της υποψηφιότητας Σαρτζετάκη. Παρά τις έντονες διαφωνίες με το ΠΓ - όχι μόνο στο θέμα της προεδρικής εκλογής - επανεξελέγη βουλευτής Επικρατείας του ΚΚΕ στις εκλογές του 1985.

Στην κρίσιμη αυτή καμπή (διαιώνισης της παντοδυναμίας του ΠΑΣΟΚ) ο Θεοδωράκης εμφανίστηκε αποφασισμένος να συγκρουστεί με το κυρίαρχο πολιτικό φάσμα.

Κλιμάκωσε τη δημόσια κριτική του σε όλα τα μέτωπα περνώντας μηνύματα για τον εκσυγχρονισμό της Αριστεράς και του ΚΚΕ: - Η πολιτική και κοινωνική μας ανάλυση και κριτική να γίνονται από τη σκοπιά ενός μοντέλου φιλοσοφίας και σκέψης που να προπορεύεται σε δυναμικότητα, σε περιεχόμενο ζωής και σε μορφές κοινωνικών σχέσεων και κοινωνικής δράσης από τον τρόπο ζωής όπως τον βιώνει καθημερινά ο μέσος εργαζόμενος-.

Προειδοποιώντας προφητικά: - Τώρα που έχουμε πιο κι εμείς τους ρεφορμιστές στην εξουσία θα πρέπει να ξέρουμε ότι αυτοί είναι δάσκαλοι στο να κουκουλώνουν να εξωραΐζουν, να απαλύνουν ή να ξεστρατίζουν (να αποπροσανατολίζουν) τις ταξικές αντιθέσεις για να προλαβαίνουν τις ταξικές συγκρούσεις. Ας μην υποτιμούμε τα αποτελέσματα από μια τέτοια πολιτική-.

Ταυτόχρονα, συνειδητοποιώντας τα επακόλουθα της επικυριαρχίας του Α. Παπανδρέου, ασκούσε δριμύτατη κριτική και στον αρχηγό του ΠΑΣΟΚ: - Νομίζω ότι ο Ανδρέας, για την περίοδο που εξετάζουμε, είναι ίσως ο πολιτικός των χαμένων ευκαιριών. Μοναδικό αντίδοτο μια πλατιά συμπαράταξη στην οποία θα συνυπάρξουν λαϊκές δυνάμεις που σήμερα τις έχουν χωρισμένες με πλασματικά σύνορα και η οποία θα μπορέσει να καταστεί καθοριστική δύναμη για όλες τις εθνικές, κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις. Θα βάλει τη σφραγίδα της στα γεγονότα. Θα δημιουργήσει το απαραίτητο αναγεννητικό κλίμα που θα ξαναδώσει την εμπιστοσύνη του λαού μας στις δικές του δυνάμεις-.

Υπό το δεδομένο της αυτόνομης δράσης του στην πολιτική σκηνή δεν βράδυνε και η ρήξη με το ΠΓ: -Τον Γενάρη του 1985 υπέβαλα προφορικά και γραπτά την παραίτησή μου από βουλευτής. Για να επαναλάβω τον επόμενο Γενάρη του 1986. Για να μην υπάρχει καμιά αμφιβολία σχετικά με τους λόγους που με ωθούσαν σ' αυτή την απόφαση παρέδωσα σημείωμα στον Γ.Γ. της ΚΕ όπου προσπάθησα να εξηγήσω τους βαθύτατους λόγους που με υποχρέωναν να διαλέξω τον δρόμο της απομάκρυνσης από την ενεργό πολιτική και της αυτοεξορίας. Είναι αποκλειστικά η στάση σας απέναντι μου που με υποχρεώνει να πάρω το σκληρό δρόμο της αυτοεξορίας. Να συνυπάρχω σαν διακοσμητικό έπιπλο δεν γίνεται άλλο-.

Αδέσμευτος πλέον ολοκληρωτικά, μετά την παραίτησή του από το βουλευτικό αξίωμα το 1986, πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Επιτροπής ελληνοτουρκικής φιλίας.

Παράλληλα δημοσιοποιούσε, μέσα από το 'Αντιμανιφέστο', τη φιλοσοφική, ιδεολογική και πολιτική του στάση απέναντι στις διεθνείς και εσωτερικές εξελίξεις: - Θα πρέπει οι γενικές σχέσεις παραγωγής να είναι τόσες και τέτοιες ώστε να εξασφαλίζεται σε όλα τα μέλη της κοινωνίας ποσοτικά μεγάλος και ποιοτικά πλούσιος ελεύθερος χρόνος. Αυτός ο ποιοτικά και ποσοτικά απαραίτητος ελεύθερος χρόνος θα πλουτίσει τον απλό πολίτη με όλη την αναγκαία σωματική και ψυχική δύναμη, ώστε να μπορεί να απολαμβάνει την πνευματική κυρίως δημιουργία, τόσο την παραδοσιακή όσο και τη σύγχρονη-.

Τέλος, στο όγδοο (τελευταίο) Μέρος του παρόντος κειμένου συνάγεται ότι ο πολιτικός Θεοδωράκης και της μεταπαπανδρεϊκής συγκυρίας (1989-96) υπήρξε προφητικός, τολμηρός και πρωτοπόρος στις επιλογές του όπως και στο παρελθόν. Το αμετακίνητο όραμά του για συμπαράταξη των ευρύτερων αριστερών ριζοσπαστικών δυνάμεων κέρδιζε έδαφος ολοένα, ενόψει της φθοράς της κυβερνητικής εξουσίας υπό το βάρος των σκανδάλων και της ανάπτυξης του 'αυριανισμού'. Από την άλλη, οι διαχρονικές θέσεις του για εθνική συμφιλίωση και κυβέρνηση εθνικής συνεργασίας δικαιώθηκαν, σε μεγάλο βαθμό, μέσα από τη συγκρότηση της συγκυβέρνησης και της Οικουμενικής.

Πρώτος σχεδόν από ολόκληρο το πολιτικό φάσμα επισήμαινε ότι: - Η ρίζα της εθνικής μας κακοδαιμονίας συνίσταται στο γεγονός ότι ορισμένες δυνάμεις που μισούν το λαό συντηρούν προσεχτικά τα φαντάσματα της εμφύλιας διαίρεσης. Κρατούν ανοιχτές και οξύνουν τις πληγές που δημιούργησε ο εμφύλιος πόλεμος-. Για το φαινόμενο Κοσκωτά, που μόλυνε το πολιτικό σκηνικό, σχολίαζε χαρακτηριστικά: - Χιλιάδες επί χιλιάδων οι ξεγελασμένοι, οι απατημένοι, οι απογοητευμένοι ανακαλύπτουν τώρα πόσος πολύτιμος χρόνος χάθηκε για το λαό μας. Μόνο και μόνο γιατί δεν μπόρεσαν να δουν όταν έπρεπε σωστά. Γιατί τους ξεγέλασε κάποια Σειρήνα, με τα λόγια και τις υποσχέσεις της-.

Επιπλέον, με στόχο την ανασύνταξη των δυνάμεων της Αριστεράς υπογράμμιζε με έμφαση: - Τώρα που η Αριστερά προχώρησε επιτέλους προς την ποθητή κατεύθυνση, δεν μπορώ παρά να χαίρομαι γι' αυτό και ας μη συμμετέχω άμεσα. Η μόνη αγωνία που έχω είναι, αν άπαξ και έγιναν τα πρώτα βήματα θα συνεχιστεί η πορεία της Αριστεράς με αποφασιστικότητα προς την κατεύθυνση που χαράχτηκε μέσα από τις τελευταίες αποφάσεις και πρωτοβουλίες-.

Απέναντι στην αποσύνθεση της κυβερνητικής εξουσίας και τον 'αυριανισμό' η δημόσια στάση του υπήρξε σαφής: -Ως προς τους φίλους και συντρόφους της Αριστεράς λέω ότι επικροτώ την πολιτική της ενότητας, την πολιτική των αποστάσεων από το ΠΑΣΟΚ και την πολιτική της συνεργασίας με τη Νέα Δημοκρατία πάνω στο κρίσιμο εθνικό θέμα της εξόδου από την κρίση-. Η ενότητα της Αριστεράς πρέπει να προχωρήσει σε μεγάλο βάθος και σε πλάτος, ώστε να κερδίσει την εμπιστοσύνη των μεγάλων μαζών-.

Εξίσου διάφανες και οι θέσεις του για κυβέρνηση Εθνικής συνεργασίας: - Πιστεύω ότι νόμο μια κυβέρνηση εθνικής συνεργασίας, έστω για έξι μήνες, θα μπορούσε να ξεσκεπάσει όλα τα οικονομικά σκάνδαλα, όλες τις υπεξαιρέσεις του δημοσίου χρήματος και να τιμωρήσει παραδειγματικά όλους τους υπεύθυνους, ανεξάρτητα από τη θέση που κατείχαν ή κατέχουν. Θα μπορούσε ακόμη να προβεί σε ορισμένες ριζικές αλλαγές που έχουν μεγάλο κομματικό κόστος και που θα μπορούσε να προτείνει ο Συνασπισμός σε ένα μίνιμουμ πρόγραμμα εθνικής διακυβέρνησης για να βγούμε από την εθνική κρίση-.

Τελικά τα αποτελέσματα των εκλογών της 18ης Ιουνίου 1989 ανέδειξαν ρυθμιστή των εξελίξεων το Συνασπισμό που υιοθέτησε τις ρεαλιστικές προτάσεις Θεοδωράκη για συγκυβέρνηση με τη Νέα Δημοκρατία χωρίς την υπαγόρευση, όμως, όρων και προϋποθέσεων. Στην καμπή του 1990 και ο ίδιος δεν διέκρινε πλέον διαφορές σε πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο ανάμεσα στη Νέα Δημοκρατία και το ΠΑΣΟΚ: - Τι ήταν το ΠΑΣΟΚ της οκταετίας Εθνικό, κοινωνικό, ταξικό, σοσιαλιστικό κίνημα; Ή η εξουσία ενός ανδρός;-.

Υπό τις νέες αυτές συνθήκες ο Θεοδωράκης, μετά το φαινόμενο Κοσκωτά, την έξαρση του Αυριανισμού και την παραπομπή κορυφαίων κυβερνητικών παραγόντων στο ειδικό Δικαστήριο από το ίδιο το ΠΑΣΟΚ, ευελπιστώντας στην αξιοποίηση στελεχών της Αριστεράς από το Μητσοτάκη, αποδέχτηκε συγκυριακή συνεργασία με τη Νέα Δημοκρατία: - Θεωρώ τη δική μου στράτευση σήμερα σαν προάγγελο για την αυριανή προσέγγιση και συμπαράταξη διαφορετικών πολιτικών δυνάμεων που θα επισφραγίσουν και θα ολοκληρώσουν την πολιτική της εθνικής συναίνεσης. Θεωρούσα και εξακολουθώ να θεωρώ τη συνεννόηση όλων των ελληνικών πολιτικών δυνάμεων σαν κύριο εθνικό στρατηγικό προσανατολισμό, δεδομένου ότι η χώρα μας είναι κυκλωμένη από αδιέξοδα πανεθνικής σημασίας. Δεν υπάρχει, κατά τη γνώμη μου, άλλος δρόμος-.

Ωστόσο ο Κ. Μητσοτάκης δεν επέδειξε το απαιτούμενο πολιτικό θάρρος ώστε να αξιοποιήσει στην κυβέρνηση, που προέκυψε μετά τις εκλογές του Απριλίου 1990, το κύρος και τις ριζοσπαστικές ιδέες του Θεοδωράκη. Έτσι οι δημοσιοποιηθείσες, στα πλαίσια του Υπουργικού συμβουλίου, απόψεις του δεν κατέστη δυνατό να αξιοποιηθούν. Απόψεις που κάλυπταν τους τομείς του Πολιτισμού, ΤΗΣ Παιδείας, των Διεθνών Σχέσεων και των Εθνικών Θεμάτων. Μοιραία η πρόκληση Θεοδωράκη παρέμεινε μετέωρη για την κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας η οποία, ταλαντευόμενη, απώλεσε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία το Φθινόπωρο του 1993, ενώ ο ίδιος είχε παραιτηθεί πριν ένα περίπου χρόνο. Ωστόσο, όπως και παλιότερα, χωρίς να πτοηθεί συνέχισε ως απλός πολίτης τις εποικοδομητικές δημόσιες παρεμβάσεις του στην ελληνική και διεθνή σκηνή.

Κοινωνικοπολιτική φιλοσοφία

Ο πολιτικός Θεοδωράκης, όπως μας έχει συνηθίσει άλλωστε, δεν δίστασε να ερμηνεύσει συνολικά την πολιτική του στάση: - Με δεδομένες τις παγιωμένες απόψεις μου για το πολιτικό κατεστημένο, πώς εξηγείται και πιο πολύ πώς δικαιολογείται η ανάμιξή μου στα πολιτικά δρώμενα των τελευταίων δεκαετιών; Είναι ένα πρόβλημα για το οποίο, νομίζω είμαι υποχρεωμένος να τοποθετηθώ υπεύθυνα και κυρίως πειστικά απέναντι στο δεδομένο ότι, εκ πρώτης όψεως, φαίνεται να υπάρχει όχι μία αλλά περισσότερες αντιφάσεις.

Στην περίπτωση που θα είχα επιλέξει ως κανόνα ζωής την αριστοκρατική αποστασιοποίηση από ό,τι νομίζω πως δεν συμβιβάζεται με τις αρχές μου, το ήθος μου, τον τρόπο ζωής μου και μια που η πνευματική δημιουργία μου έδινε τη δυνατότητα - αν ήθελα - να αντιπαρέρχομαι, γεγονότα, καταστάσεις και πρόσωπα αφ΄ υψηλού, τότε φυσικά θα φρόντιζα να μην αναμιχθώ στα κοινωνικά και κυρίως στα πολιτικά δρώμενα της χώρας μου.

Πόσο μάλλον που δεν κατάφερα τελικώς όχι να ταυτισθώ αλλά ούτε καν να πλησιάσω κανένα πολιτικο-κομματικό χώρο. Όπως ήδη έχω δηλώσει, συνυπήρξα με την Αριστερά μόνο σε εποχές εθνικής κρίσης (1943-49, 1963-74 και 1978-86). Με τη Νέα Δημοκρατία στην περίοδο βαθιάς όχι μόνο κρίσης αλλά και εθνικής σήψης (1989-92).

Στην ουσία παρέμεινα μόνος, ανένταχτος, ανεξάρτητος αλλά αυτοστρατευμένος. Η φιλοσοφία μου και η πολιτική μου υπήρξε απλή: Πίστευα μόνο στο μαζικό κίνημα, στον ενωμένο στη βάση του λαό. Πίστευα ακόμα, ότι δεν παίζει ρόλο με ποιο τρόπο θα ενωθεί ο λαός. Φτάνει να ενωθεί. Από κει και πέρα, πίστευα, ότι ο ενωμένος στη βάση του λαός αποκτά τόσο μεγάλη δύναμη, ώστε να οδηγείται προς την αυτοτέλεια ξεπερνώντας, αφήνοντας πίσω του, και αν χρειαστεί απομακρύνοντας ακόμα και αυτούς, που για ιδιοτελείς λόγους συνέτειναν στην ενότητά του.

Όμως έως ότου φτάσει ο λαός στην αυτογνωσία που θα τον αποδεσμεύσει από τα συνήθη κομματικά και άλλα δεσμά του, είμαστε υποχρεωμένοι -αν θέλουμε να είμαστε ρεαλιστές- να λαμβάνουμε υπ΄ όψιν μας τις όποιες δεσμεύσεις- προκαταλήψεις - 'πιστεύω' κ.λπ. της στιγμής που σημαίνει, ότι δεν μπορούμε να αγνοήσουμε τους εκάστοτε πολιτικούς του ποιμένες. Αφού ο λαός σαν τα πρόβατα ακολουθεί ο καθένας το βοσκό του, για να ενωθούν τα κοπάδια σε ένα, θα πρέπει να πεισθούν οι βοσκοί να σμίξουν στο ίδιο βοσκοτόπι, ανυποψίαστοι ότι υπογράφουν με αυτόν τον τρόπο τη 'θανατική του καταδίκη ως αναμφισβήτητοι ηγέτες, σωτήρες και βοσκοί σιωπηλών αμνών. Γιατί οι σιωπηλοί, πειθαρχικοί και ανεγκέφαλοι αμνοί, απ΄ τη στιγμή που θα πάψουν να αποτελούν κοπάδι και γίνουν Λαός, αποκτούν δύναμη ιστορική. Υπάρχει ποιοτική αλλαγή. Ποιοτικό άλμα. Και τότε ακριβώς συμβαίνει να γίνεται ιστορία.

Η πρόσφατη ιστορία μας δεν είναι τίποτε άλλο, παρά οι στιγμές εκείνες που τα γεγονότα και οι ηγέτες οδήγησαν χωρίς να το γνωρίζουν ούτε να το θέλουν στην ενότητα του ελληνικού λαού για να το μετανιώσουν ευθύς αμέσως και να κάνουν ό,τι είναι δυνατόν για να γλιτώσουν απ΄ τον ενωμένο Λαό. Αλβανικό Έπος, Εθνική Αντίσταση, Δημοκρατική Αντίσταση, Εθνική κουλτούρα (κυρίως με το τραγούδι). Προσωπικά δε με ενδιέφερε ένα κόμμα, ένας ηγέτης ή μια κατάσταση, παρά μόνο στο βαθμό που έκρινα ότι μπορεί να χρησιμεύσουν, να αποδειχθούν ωφέλιμοι στις συγκεκριμένες κάθε φορά διεργασίες ενότητας στη βάση του Λαού.

Το κίνημα της έντεχνης Λαϊκής Μουσικής, το κίνημα των Λαμπράκηδων, το κίνημα της Αντίστασης, η ενότητα γύρω από τη λύση 'Καραμανλή', η κίνηση για την ενότητα της Αριστεράς και τέλος η ενότητα κατά του τριτοκοσμικού αυριανισμού, ήσαν στοιχεία, μέθοδοι, απόπειρες, προσπάθειες για να δημιουργηθεί η μεγάλη κοίτη, που θα χωρέσει τον ενωμένο στη βάση του Λαό. Μπορεί οι επιλογές μου να ήσαν επιτυχείς ή λαθεμένες. Μπορεί ακόμα αντί για το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα να προέκυπτε ακριβώς το αντίθετο. Ας μην ξεχνάμε όμως, ότι υπήρχε πάντοτε μια εγγενής αδυναμία. Το ότι δηλαδή μου έλειπε κάθε φορά ο αναγκαίος φορέας, ο κομματικός μηχανισμός, οι δημόσιες σχέσεις, η οικονομική υποστήριξη, οι δαιδαλώδεις διακλαδώσεις στον χαώδη κόσμο των διαπλεκομένων συμφερόντων. Με μια λέξη το κόμμα.

Όμως μπαίνοντας σ΄ αυτή τη λογική - της εξουσίας - πίστευα (και πιστεύω) ότι αναιρώ εκ των προτέρων το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα: τη Λαϊκή εξουσία. Λαϊκή εξουσία με φοράς κομματική εξουσία, είναι σα να σφάζεις το έμβρυο στην κοιλιά της μητέρας. Αντίφαση. Που οδηγεί ίσως στην ουτοπία. Όμως μεταξύ των δύο κακών επέλεξα συνειδητά το λιγότερο κακό. Το πρώτο, το μέγιστο για μένα, είναι η βέβαιη αναίρεση της πραγματικής λαϊκής κυριαρχίας, από το όργανο με το οποίο υποτίθεται ότι θα κατακτηθεί, δηλαδή την κομματική κυριαρχία.

Το δεύτερο, το λιγότερο κακό, είναι η άρνηση σε κάθε μορφή κομματικής εξουσίας, με τον κίνδυνο να συνθλιφτείς ανάμεσα στις μυλόπετρες του πολιτικο-κομματικο-οικονομικού κατεστημένου, χωρίς να προφτάσεις να δεις να πραγματοποιείται το όραμά σου: ο ενωμένος λαός. Όμως σ΄ αυτή τη δεύτερη περίπτωση, υπάρχει το θετικό στοιχείο, ότι οι σπόροι που έσπειρες είναι γνήσιοι - δεν έχουν πλαστικοποιηθεί απ΄ τις παρενέργειες των κομματικών σκοπιμοτήτων - και είναι δυνατόν να δημιουργήσουν ενωτικά συμπλέγματα σε άλλα επίπεδα του κοινωνικού γίγνεσθαι όπως π.χ. στην προώθηση του Ιδεώδους, της Ηθικής, της πνευματική καλλιέργειας και της ομαδικής δημιουργικής συμμετοχής σε καλλιτεχνικά δρώμενα εθνικού μεγέθους. Και το πιο σπουδαίο ίσως: της δημιουργίας μιας ψυχικής εθνικής ενότητας σε πείσμα των κάθε είδους εξουσιαστών-.

Αντίστοιχη βαρύτητα εμπεριέχουν και οι πολιτικές του παρακαταθήκες: - Η μοναδική πλέον ελπίδα εναπόκειται στις νέες γενιές των Ελλήνων. Σ΄ αυτές που δεν έχει φτάσει το δηλητήριο από 50 και πλέον έτη ψεύδους και παραχάραξης της νεότερης ελληνική ιστορίας. Γι΄ αυτό πρέπει να δοθεί απόλυτη εθνική προτεραιότητα στην εθνική μας αυτογνωσία, στην αποκατάσταση κατ΄ αρχήν της ιστορικής αλήθειας και σε συνέχεια στη διάδοσή της. Χρειάζεται ριζική απομυθοποίηση. Αυτός ο τομέας περιλαμβάνει την αλήθεια ως προς τα ιστορικά γεγονότα, ως προς τα δημόσια πρόσωπα, ως προς τα έργα, τις ημέρες και τις πράξεις-ενέργειες όλων των Ελλήνων. Η πνευματική και καλλιτεχνική συνεισφορά στον σύγχρονο πολιτισμό είναι υψηλή.

Όμως κακοποιημένη, παραμορφωμένη και άγνωστη. Η επιστημονική επίσης κατάθεση των Ελλήνων επιστημόνων, σημαντική. Ακόμα και σε θέματα παραγωγής και συμβολής στην τεχνολογική ανάπτυξη.

Τέλος ενδείκνυται η μελέτη του ελληνικού ήθους, του ελληνικού τρόπου ζωής, της εθνικής μας ψυχοσύνθεσης ιδιαίτερα σε σύγκριση με τις σκληρές και συχνά απάνθρωπες κοινωνικές συνθήκες και σχέσεις λαών, ειδικά της μεταβιομηχανικής εποχής. Όπως όμως και να ΄ χει το πράγμα, πιστεύω, ότι οι νέοι με το αλάνθαστο ένστικτό τους για αλήθεια, φως, ειλικρίνεια, υπερηφάνεια, θα οδηγηθούν στο να ξεχωρίσουν το χρυσό ανάμεσα στις πολύχρωμες χάντρες από φτηνό γυαλί, με τις οποίες κάποιοι έχουν στολίσει ανάξια πρόσωπα και ανύπαρκτα έργα. Οι Έλληνες νέοι του 2000 θα είναι περήφανοι για τη χώρα τους. Πρώτα απ' όλα γιατί δεν υπάρχει δεύτερος λαός στη γη, που να έγινε ολοκαύτωμα εθελοντικά (και όχι υποχρεωτικά, όπως οι Εβραίοι) μόνο και μόνο γιατί: Πίστεψε πρώτα απ' όλα στην Ελλάδα και μετά στις μεγάλες ανθρώπινες αξίες. Πρέπει να γίνει κατανοητό και να αποδειχθεί ιστορικά πως αν η Ελλάδα έμενε ουδέτερη όπως η Τουρκία, τόσο οι Ιταλοί, όσο και οι Γερμανοί δεν επρόκειτο να μας πειράξουν (κάτι ανάλογο έγινε άλλωστε και με τη Γαλλία του Πταιν). Και όπως συνέβη με την Τουρκία μετά τον πόλεμο και λόγω της στρατηγικής μας θέσης, θα μας υπολόγιζαν οι σύμμαχοι θέλοντας και μη. Επομένως τις θυσίες τις προκαλέσαμε (τις επιδιώξαμε) εμείς. Χαρίσαμε την πρώτη νίκη στους συμμάχους. Καθυστερήσαμε την εισβολή στη Σοβιετική Ένωση αλλάζοντας έτσι την τύχη του πολέμου. Αντισταθήκαμε με όλα τα μέσα. Δεν πήγαμε εθελοντές να εργαστούμε στη Γερμανία, όπως όλοι οι άλλοι Ευρωπαίοι. Δεν δεχτήκαμε την επιστράτευση. Στο Ανατολικό Μέτωπο δεν συμμετείχε ούτε ένας έλληνας στρατιώτης, αντίθετα με όλους τους άλλους Ευρωπαίους. Για όλα αυτά τιμωρηθήκαμε σκληρά. Να γιατί η σημερινή στάση των Ευρωπαίων είναι ουσιαστικά ανήθικη. Και γι΄ αυτό απαράδεκτη.

Δείχνοντας πως δεν κατανοούμε το νόημα της ευρωπαϊκής στάσης, είναι σα να φτύνουμε πάνω στην ιστορία μας. Είναι σα να ξανασκοτώνουμε τους νεκρούς μας. Είναι η άρνηση του εαυτού μας του αληθινού του Ελληνικού. Μόνο όσοι έμειναν παρατηρητές, απόντες των θυσιών μας μπορεί να δεχτούν αυτήν την ΥΒΡΙΝ. Και δυστυχώς είναι σήμερα αυτοί που σε ένα ποσοστό 90% μας κυβερνούν. Και μόνο αυτή η βδελυρή παραχάραξη αυτής της ιστορικής πραγματικότητας αποτελεί έγκλημα κατά της Ελλάδος και κατά της ανθρωπότητας. Αναρωτιέστε γιατί έγινε; Μόνο και μόνο, γιατί κάθισαν πάνω στο σβέρκο του λαού μας με το έτσι θέλω (και φυσικά με τη βοήθεια των ξένων) οι απόντες, οι παρατηρητές και συχνά οι συνεργάτες των εχθρών μας. Που πύκνωσαν τελικά τις στρατιές των καριεριστών, δηλαδή αυτών που έχουν ως επάγγελμα την προσωπική τους προβολή, για την οποία όμως προϋπόθεση αποτελεί η παραχάραξη της ιστορικής αλήθειας, μιας και οι ίδιοι δεν χωρούν μέσα σ΄ αυτήν-.

Επισημάνσεις

Το πατριωτικό οδοιπορικό του Θεοδωράκη στις εθνικά κρίσιμες συγκυρίες της Κατοχής και της Αντίστασης, του Εμφυλίου, της μετεμφυλιακής Ελλάδας, της δεκαετίας του 60, της χούντας και της μεταπολίτευσης (ως τις μέρες μας φυσικά) προβάλλει μοναχικό και σε μεγάλο βαθμό αδικαίωτο. Και επί πλέον απόμακρο απέναντι στη γενικότερη παραδοχή και καταξίωση της μουσικής του φυσιογνωμίας.

Μέσα απ' τις σελίδες αυτής της σύντομης σκιαγραφίας κατεβλήθη προσπάθεια ν΄ απαντηθούν τεκμηριωμένα και πειστικά τα όποια (αιωρούμενα) ερωτήματα παρακολουθούν την ενεργό συμμετοχή του στα κοινά. Στο μέτρο που η επίμονη μονομέρεια της καλλιτεχνικής αποδοχής του επισκιάζει αβασάνιστα πτυχές της ανεκτίμητης πατριωτικής του προσφοράς. Μονομέρεια που καλλιεργήθηκε (εκ του πονηρού) από πολιτικούς 'φίλους' και αντιπάλους.

Το συμπέρασμα εν προκειμένω είναι σαφές: Πρόκειται για μια πρωτοπόρα ιδεαλιστικά προσωπικότητα (χωρίς κομματικές ετικέτες), μπολιασμένη από ανθρωπιστικές αξίες και αρχές και 'μακρυγιαννική', ούτως ειπείν, πολιτική φιλοσοφία, με κυρίαρχα σημεία αναφοράς: Την αντιστασιακή σκέψη και πράξη σε περιόδους κατάλυσης των λαϊκών ελευθεριών και την υπερβατική πρακτική (σε μεταβατικές συγκυρίες) με στόχο την προάσπιση του συνόλου και την εθνική συμφιλίωση.

Αντιστασιακός, επαναστάτης, κομμουνιστής και αριστερός σε κρίσιμες εθνικά στιγμές (1942-44, 1945-49, 1960-67, 1967-74) και στοχαστικός συμφιλιωτής σε αμφιλεγόμενες εξελίξεις (1974-75, 1989-92). Ταγμένος διαχρονικά όμως στο μαζικό Κίνημα, στον Άνθρωπο, στο Κοινωνικό γίγνεσθαι, στην κοινωνία των Λαών. Και στην ουσία μόνος στο κομματικό και πολιτικό προσκήνιο.

Το 'πικρό χάπι' της αυθόρμητης και ενθουσιώδους αυτής πολιτικής δυναμικής χρυσώθηκε απρόσμενα από τη συλλογική και ενστικτώδη ανταπόκριση του λαού. Γιατί όπως και (πρόσφατα) αποδείχτηκε (στις εκδηλώσεις του 'Καλλιμάρμαρου') ο ελληνικός λαός αγκάλιασε με αγάπη τον Θεοδωράκη αντίθετα από τις αποστάσεις σκοπιμότητας των κάθε απόχρωσης πολιτικών ηγεσιών.

Η προσέγγιση του πολιτικού Θεοδωράκη παρακολουθείται, ωστόσο, και από ένα (ακόμη) καθοριστικό ερώτημα: Ποια θα όφειλε να είναι η εξιδανικευμένη δυνατή πορεία του στη χώρα των αντιφάσεων καθώς η σύγχρονη Ελλάδα; Σ΄ ένα τόπο που κυβερνήθηκε μοναρχικά ενώ η ηγεσία του είχε επιλέξει (1822-27) δημοκρατικό πολίτευμα; Σε μια Ελλάδα όπου οι φιλελεύθερες επαναστάσεις (1843, 1862, 1909) νομιμοποιούσαν ουσιαστικά τους εκφραστές της συντήρησης; Όπου οι τολμηροί εκσυγχρονιστές (Καποδίστριας, Τρικούπης, Παπαναστασίου) είχαν κατά κανόνα άδοξο τέλος; Σε μια χώρα όπου οι θιασώτες του αντιμοναρχισμού (Βενιζέλος, Πλαστήρας, Κονδύλης, Πάγκαλος Γ. Παπανδρέου) αναδείχθηκαν υπέρμαχοι της βασιλείας; Σε μια Ελλάδα όπου οι δυνάμεις της Αντίστασης υποκαταστάθηκαν από τις δυνάμεις του εθνικού συμβιβασμού; Όπου οι αρνητές της εξάρτησης κατάντησαν έρμαιά της; Κι όπου οι ζωντανές δυνάμεις της Αριστεράς ξέσκισαν κυριολεκτικά τις σάρκες τους;

Σ΄ αυτό το αντιφατικό πλέγμα της εθνικής ανασφάλειας, της ξένης επικυριαρχίας, της πολιτικής ανυποληψίας της ενδοτικότητας και της αέναης εσωστρέφειας των ομοϊδεατών που θα πρέπει να ενταχθεί συγκριτικά και ο πολιτικός Θεοδωράκης ώστε να καταστεί εφικτή η αντικειμενική αξιολόγηση της ιδεολογικής, αγωνιστικής και πολιτικής του πορείας συνολικά.

Στο συγκεκριμένο σημείο ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι προσωπικές του διεισδυτικές διαπιστώσεις: -Το βασικό συμπέρασμα που προκύπτει είναι πως η ελληνική κοινωνία στην κρίσιμη περίοδο 1912-1995 δεν μπόρεσε να χειραφετηθεί. Αυτή η ανελέητη διαδοχή -οι εθνικοί θρίαμβοι να εναλλάσσονται με εθνικές ήττες, τα Έπη και οι Ηρωισμοί με θρήνους με κορύφωση κάθε φορά τον Εθνικό Διχασμό, που καταλήγει σε Δικτατορίες είτε Ακινησίες. Και κυρίως η επανάληψη των ίδιων φαινομένων δείχνει βασικά απ΄ τη μια μεριά την επιρροή των ξένων παραγόντων και ξένων συμφερόντων κι απ΄ την άλλη την αδυναμία των ισχυρότερων κάθε φορά κοινωνικών ομάδων και πολιτικών εκπροσώπων να αυτονομηθούν.

Ούτε η ελληνική αστική τάξη, ούτε η ελληνική Αριστερά κατόρθωσαν να δημιουργήσουν ένα ελληνικό κοινωνικό πρότυπο, έναν ελληνικό κοινωνικό δρόμο προς το μέλλον, μια ελληνική κοσμοθεωρία που να λαμβάνει υπ΄ όψιν της τις διεθνείς συνθήκες και εξελίξεις και την κάθε ιστορική συγκυρία. Όπως δεν μπόρεσαν να συμφωνήσουν γύρω από ένα ελληνικό πολιτισμικό όραμα (ούτε οι μεν - οι αστοί ούτε οι δε - οι αριστεροί), με αποτέλεσμα να μας λείπει το έρμα, ο πνευματικός εξοπλισμός και το ψυχικό και ηθικό αντίβαρο απέναντι στους διεθνείς ανέμους, που έτσι μας σηκώνουν και μας μετατοπίζουν σα φρόκαλα-.

Ο Θεοδωράκης, καθώς τεκμηριώνεται στις σελίδες αυτού του κειμένου, πίστεψε όσο κανείς στις ζωντανές δυνάμεις του λαού μας. Εξιδανίκευσε όσο κανείς την υπεροχή του ανώνυμου πολίτη και της κοινωνίας των Λαών. Αγωνίστηκε για την ενότητα, την ειρήνη, τη λαϊκή συμμετοχή. Η δράση του δεν ταυτίστηκε με καταξίωση κομματική ή πολιτική. Το όραμά του αφορούσε πάντοτε το σύνολο, το Όλον. Η υπερβατική κομματική του θητεία απέβλεπε στην ανανέωση και στον εκσυγχρονισμό. Και πάνω απ΄ όλα στην εθνική αξιοπρέπεια, στην ανθρωπιά και στην ομοψυχία.

Για την αντικειμενικότητα του εγχειρήματός μου επέλεξα μια ιδιότυπη μεθοδολογικά γραφή: Έδωσα το προβάδισμα στον πολιτικό Θεοδωράκη να εκφραστεί αυθεντικά μέσα από τις θέσεις και τους στοχασμούς του σε όλες τις ιστορικές καμπές. Η ξεκάθαρη φωνή του, η αψεγάδιαστη παρουσία του δεν είχαν την ανάγκη βαθυστόχαστων αναλύσεων. Γι΄ αυτό περιόρισα στο ελάχιστο δυνατό τις επιστημονικές μου παρεμβάσεις. Στόχος μου ήταν να αναδειχτεί κυρίαρχος ο ίδιος, κρινόμενος διαχρονικά από τα πολιτικά 'πιστεύω' του. Οι τοποθετήσεις του, άλλωστε διαπνέονται από αυτογνωσία και σπάνια ιστορική μνήμη.

Ως δείγμα γραφής παραθέτω ανάλυσή του για τη μοιραία συντριβή του Λαϊκού κινήματος στην Ελλάδα: -Μέσα σ΄ αυτές τις βασικές αντιφάσεις που λειτούργησαν εξ αρχής σαν τεράστιες μυλόπετρες πάλεψε ηρωικά, πληγώθηκε και τελικά συνεθλίβη το Αριστερό Κίνημα. Τι έπρεπε να γίνει; Για να διαφυλαχθεί το τεράστιο ελληνικό Αριστερό κίνημα, θα έπρεπε έγκαιρα να απαλλαγεί από οποιοδήποτε δίλημμα, να θρυμματίσει τα δεσμά που το έδεναν πάνω στο βράχο της ουτοπίας, να ελληνικοποιηθεί, με την έννοια της απαλλαγής από τους μύθους που είχαν ήδη σβήσει. Δεν το έπραξε. Δεν μπόρεσε προφανώς να το πράξει. Και ποιος αλήθεια είναι ο αναμάρτητος που θα λιθοβολήσει ποιόν;

Έτσι ο Ανδρέας Παπανδρέου βρήκε τραπέζι στρωμένο και κίνημα αποκεφαλισμένο-ορφανό. Εκείνο όμως που έλειπε απ΄ το κίνημα αυτό το εαμογενές της ελληνικής Αριστεράς, δεν ήταν να μπει μόνο στη λογική της εκλογικής αντιπαράθεσης με τη Δεξιά με στόχο την εναλλαγή στη νομή της εθνικής περιουσίας αλλά η εσωτερική φλόγα που το φόρτιζε και το καθιστούσε καθαρτήριο - αναγεννητική δύναμη.

Χωρίς αυτή τη φλόγα η Αριστερά παύει να είναι Αριστερά. Όμως χωρίς Αριστερά το τρένο παύει να έχει την ατμομηχανή που το σύρει προς το Μέλλον, ο Λαός παύει να έχει τα αντισώματα που τον προφυλάσσουν από λοιμώξεις, από σωματικούς, πνευματικούς και ψυχικούς εκφυλισμούς. Η εθνική ώρα ΜΗΔΕΝ δεν είναι παρά η απόρροια της τελικής αδυναμίας των ηγετών του νεότερου πατριωτικού - αναγεννητικού κινήματος να κόψουν το γόρδιο δεσμό των αντιφάσεων που κρατούσε δέσμια την Αριστερά, ώστε να την αναδείξουν σε κύρια ιστορική - κοινωνική και πολιτική δύναμη της χώρας-.

Κι ακόμη τις ακόλουθες αράδες αυτοκριτικής που αναφέρονται στη Μεταπολίτευση: - Μετά την πτώση της Χούντας, η πολιτική έκφραση και εκπροσώπηση του Μαζικού Κινήματος (δηλαδή μιας άλλης ποιότητας της ενότητας του Λαού) περνούσε και πάλι απ΄ την ενότητα της Αριστεράς. Και έτσι θα πρέπει να ερμηνευθούν οι τακτικές συμμαχίες μου στην αρχή με την ΕΔΑ και μετά με το ΚΚΕ.

Το Κίνημα Ειρήνης και Πολιτισμού, οι Επιτροπές Ελληνοτουρκικής Φιλίας, η Πρόταση για Κυβέρνηση Εθνικής Συνεργασίας, η αντιαυριανική συσπείρωση, που βρήκε πολιτική έκφραση στην Κυβέρνηση Τζαννετάκη και τέλος η δική μου συνεργασία με την Κυβέρνηση Μητσοτάκη με κύριο στόχο την Εθνική Συμφιλίωση, όλες αυτές ήσαν επιλογές και ενέργειες, που στόχευαν πότε στην ενότητα της Αριστεράς, πότε στην ενότητα του Λαού με τελικό στόχο την επίτευξη μαζικότητας και κινητικότητας των λαϊκών μαζών γύρω από εθνικούς και κοινωνικούς στόχους, κινητικότητα που αποτελεί προϋπόθεση για το μπόλιασμα του λαού με νέα οράματα. Μάζα συν ταχύτητα είναι, όπως είδαμε, τα δύο βασικά συστατικά για να φτάσουμε σε ακραίες κοινωνικές και εθνικές κατακτήσεις, με την προϋπόθεση, ότι στην κατάλληλη στιγμή η 'καθαρότητα' της επαναστατικής ιδεολογίας θα μπορέσει να αναλάβει την πρωτοβουλία των κινήσεων και να γίνει έτσι η φυσική πρωτοπορία των εθνικών - λαϊκών δυνάμεων. Όμως η επιδιωκόμενη Ενότητα της Αριστεράς, με την πρόταση για δημιουργία της ΚΕΑ (Κίνημα Ενότητας Αριστεράς) που γίνεται το 1978 αποδεκτή απ' το ΚΚΕ, ξεκινά και από μια καινούργια αναγκαιότητα: Να εμποδίσει τον Ανδρέα Παπανδρέου να λεηλατήσει την κατακερματισμένη και αλληλοσπαρασσόμενη Αριστερά.

Κι έτσι εξηγείται η πλήρης πολιτική μου απομόνωση, δεδομένης της αλλεργίας των αστικών κομμάτων απέναντι στον σταλινισμό, (που σε τελευταία ανάλυση φαίνεται πως εξακολουθεί να ταράζει τον ύπνο τους και μ΄ αυτόν εξομοιώνουν αυτούς που δεν μπορούν να ελέγξουν με καμιά δύναμη όπως εμένα), τον οποίο κατάφεραν με την προπαγάνδα τους να εξισώσουν με τον χιτλερισμό. Ενώ υπήρξε το απολύτως αντίθετό του. Άλλωστε αυτός, ο σταλινισμός, είναι που εξόντωσε τον φασισμό - χιτλερισμό και θα έκοβε το χέρι όλων αυτών που στο όνομα του 'ελεύθερου κόσμου' λεηλατούν σήμερα τις ελπίδες των ανθρώπων. Έτσι επίσης εξηγείται η σφοδρότητα των χτυπημάτων που δέχτηκε απ΄ την Αριστερά, ιδιαίτερα την Κομμουνιστική. Ποια ήταν όμως αυτή η νέα κομμουνιστική αριστερά; Αυτή που διαμορφώθηκε πρώτα στη Μόσχα και μετά σε όλον τον κόσμο επί Χρουτσώφ και μετά κηρύσσοντας ανελέητο πόλεμο στους σταλινικούς και στο σταλινισμό; Κι όπως αποδείχθηκε, η πολιτική του ουσιαστικού συμβιβασμού, που εγκαινιάστηκε, οδήγησε σε αλυσιδωτές διασπάσεις ολοένα προς τα δεξιότερα, ολοένα και σε μεγαλύτερους συμβιβασμούς, έως ότου τα λεγόμενα κατ΄ ευφημισμόν κομμουνιστικά κόμματα κάθε είδους, αφού χρησιμοποιήθηκαν σαν δεκανίκια για την άνοδο κυρίως στην Ευρώπη της πιο επικίνδυνης μεταμφίεσης του καπιταλισμού, των λεγόμενων σοσιαλιστών (Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία), τελικά εξαφανίστηκαν, σκόρπισαν στους τέσσερις ανέμους.

Τώρα εξηγείται και η σχέση η δική μου με την εξουσία του ΚΚΕ μετά το 1974. Μας ένωνε ο ηρωικώς - επαναστατικός κομμουνισμός. Μας χώριζαν οι σκοπιμότητες της μεταχρουτσωφικής πολιτικής. Ενώ τέλος έχυναν δηλητήριο ανάμεσά μας όλοι αυτοί οι περαστικοί επισκέπτες που νόμιζαν πως γίνεται κανείς κομμουνιστής με μια απλή βεβαίωση ενός συνοικιακού ληξιαρχείου. Πόσοι και πόσοι, αλήθεια απ΄ αυτή τη φουρνιά τη μεταχουντική, δεν βρήκαν τελικά τη θέση τους στην αντίπερα όχθη, χωρίς αιδώ, αφού πρώτα χρησιμοποίησαν το βήμα του ΚΚΕ για να αναδειχτούν-.

Εμπλουτίζοντας τις παραπάνω επισημάνσεις θεώρησα χρήσιμη την παράθεση κομβικών σημείων της πολιτικής του φιλοσοφίας στην οποία αναφέρεται και ο ίδιος προσωπικά: - Στον τομέα της πολιτικής υπήρξε κατ΄ αρχήν η απόρριψη της αστικής καπιταλιστικής κοινωνίας. Απόρριψη ολοκληρωτική, που απέκλειε κάθε απόπειρα διαιώνισης με το πρόσχημα του εξωραϊσμού ή της 'από τα μέσα' αλλαγής. Η αστική κοινωνία και δη η καπιταλιστική κατετάγη μέσα μου μια για πάντα σαν ένα απόλυτα κακό με την ηθική, τη 'θρησκευτική' θα έλεγα έννοια, όπως λ.χ. στο Χριστιανισμό ο Σατανάς και η Αμαρτία. Επομένως στόχος μοναδικός για κάθε αποδεκτή απ΄ την πλευρά μου κοινωνική και πολιτική δράση, δεν μπορούσε να είναι άλλος από την εξαφάνιση αυτής της αμαρτωλής κοινωνίας και την αντικατάστασή της από μια άλλη. Ποια;

Η λήψη επαφής με το Νόμο της Συμπαντικής Αρμονίας είναι ο μοναδικός τρόπος για να τιμήσει άνθρωπος τη δωρεά της ζωής. Μετά απ΄ αυτή τη δογματική τοποθέτηση ακολουθούν οι επόμενες δύο, που ολοκληρώνουν τη στάση μου. Η πρώτη αφορά την Τέχνη και δη τη Μουσική, που λόγω των αρμονικών νόμων που τη διέπουν βρίσκεται πολύ κοντά στον θεμελιακό Συμπαντικό Νόμο. Η δεύτερη έχει σαν αντικείμενο το κοινωνικό γίγνεσθαι. Το γεγονός ότι στις ταξικές κοινωνίες ο Νόμος της Συμπαντικής Αρμονίας έχει αντικατασταθεί από το Νόμο της Ζούγκλας, με τη θεσμοθέτηση της βίας που έχει σαν αποτέλεσμα η Βία - δυσαρμονία να οδηγούν τις κοινωνίες αυτές στο άλλο άκρο του ιδεατού - ποθητού. Να λοιπόν ποιος είναι ο βαθύτερος λόγος για τον οποίο οι κοινωνίες αυτές θα πρέπει να ξεριζωθούν και να αντικατασταθούν από κάποια άλλη. Ποια;

Ο φασισμός - ναζισμός και αμέσως μετά ο ιμπεριαλισμός κινητοποίησε στον αιώνα μας εκατοντάδες εκατομμύρια πολίτες του κόσμου. Δε θα πρέπει σ΄ αυτή τη διάταξη να λησμονήσουμε και τον αποικιοκρατισμό.

Ποιο υπήρξε όλα αυτά τα κρίσιμα χρόνια το κέντρο της διεθνούς αντίστασης ενάντια σ΄ αυτές τις θανάσιμες πληγές της ανθρωπότητας; Αναμφισβήτητα η Μόσχα, η Σοβιετική Ένωση, το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα. Δεν έφτανε όμως η Αντίσταση, δηλαδή η Αντίθεση, το Αντί. Θα έπρεπε να υπάρξει και το Υπέρ. Δηλαδή η θέση, το όραμα. Με δύο λόγια, το Μοντέλο της Νέας Κοινωνίας, που θα μας απήλασε απ΄ το Νόμο της Ζούγκλας και θα μας έφερνε κοντά στο Νόμο της Συμπαντικής Αρμονίας.

Όντας απόλυτος, έμεινα ριζωμένος όπως στα άλλα δύο υπαρξιακά και πνευματικά μέτωπα στην αρχή της αντικατάστασης της μιας κοινωνίας με μιαν άλλη.

Πως μπορούσε όμως να επιτευχθεί κάτι τέτοιο; Σε εθνική βάση; Μήπως απ΄ την πλευρά των ελλήνων αντιδραστικών, η πολιτική τους και τα στηρίγματά τους είχαν εθνική βάση; Για όνομα Θεού! Από το 1821 ακόμα έως σήμερα, ποιος δε γνωρίζει, ότι η ελληνική μεγαλοαστική τάξη επιβλήθηκε με την ενεργητική στήριξη των ξένων; Επομένως αν η αντίδραση είναι διεθνής, τότε και η θέση- δράση- πρόοδος θα πρέπει να είναι κι αυτή το ίδιο Διεθνής.

Έτσι, η πίστη μου στο Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα ξεκινούσε απ΄ τη βεβαιότητα ότι δεν υπάρχει περίπτωση νίκης των προοδευτικών δυνάμεων και ακόμα περισσότερο εδραίωση αυτής της νίκης χωρίς τη στήριξή της στο αντίπαλο δέος του φασισμού-ιμπεριαλισμού δηλαδή το Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα με φυσικό ηγέτη τη Μόσχα.

Το βασικό Κοινωνικό Όραμα κατά και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχοντας σαν ραχοκοκαλιά του τις αντιστασιακές δυνάμεις, σχημάτισε ένα παγκόσμιο ρεύμα δυνάμεων με τεράστια μάζα και ιλιγγιώδη ταχύτητα. Μάζα συν ταχύτητα, είναι η βασική προϋπόθεση για την ύπαρξη κάθε μεγάλου αναγεννητικού λαϊκού κινήματος. Κάθε είδους: κοινωνικού είτε εθνικού. Μια άλλη προϋπόθεση για τη διατήρηση και ανάπτυξη αυτού του ιστορικού κινήματος ήταν η καθαρότητά του. Που δεν ήταν καθόλου δύσκολο να την καθορίσουμε, ακόμα και στις πιο ελάχιστες λεπτομέρειές της. Αρκούσε να έχουμε κάθε στιγμή μπροστά στα μάτια μας, όλες τις επιμέρους αμαρτίες που όλες μαζί σχημάτιζαν το Απόλυτο κακό, δηλαδή το αστικό καταπιεστικό καθεστώς. Κοινωνία ζούγκλας σημαίνει ισχυροί και αδύνατοι. Κατέχοντες και κατεχόμενοι. Πυραμίδα Εξουσίας. Καταπίεση. Βία. Φόβος. Προσωπικά οφέλη σε βάρος του κοινωνικού συνόλου. Εθνικιστικές τάσεις. Εγωιστικά σύνδρομα. Αδιαφανείς ενέργειες. Προσωπικά συμφέροντα. Κάστες, Ίντριγκες. Όλα αυτά- και άλλα- που χαρακτηρίζουν το Απόλυτο Κακό δηλαδή των Αμαρτωλή Κοινωνία που θα πρέπει με κάθε θυσία να γκρεμίσουμε και στα ερείπιά της να οικοδομήσουμε την Καινούργια. Ποια; Τη σοσιαλιστική! Για να φτάσουμε μια μέρα στην Κομμουνιστική!

Έχοντας μέσα μου αυτές τις αρχές ήταν φυσικό να επαγρυπνώ ειδικά ως προς την προϋπόθεση της καθαρότητας, μιας και στη σκέψη μου αποτελούσε την προϋπόθεση όχι νόμο για την επιτυχία του κινήματος αλλά ακόμα και για την δικαιολόγησή του.

Στην αρχή υπήρξαν κρούσματα προσωπικού και τοπικού χαρακτήρα. Συνοικιακού θα ΄λεγα. Σε επίπεδο ελληνικής ηγεσίας δεν έφτασαν σε γνώση μου παραβιάσεις αυτού του χαρακτήρα. Όπως ήδη είπα, η απογοήτευσή μου ήταν πολιτική και είχε να κάνει νόμο με την ικανότητα της δική μας ηγεσίας. Με άλλα λόγια οι αμφιβολίες μου δεν άγγιζαν την εποχή εκείνη το διεθνές κίνημα, τη Σοβιετική Ένωση, τον Στάλιν.

Αντίθετα, η στάση του Τίτο και αργότερα του Μάο με βρήκαν αντίθετο, δεδομένου όπως είπα, ότι πίστευα ότι η διεθνής ισορροπία δυνάμεων ήταν τέτοια, που οποιοδήποτε πλήγμα στη μονολιθική ενότητα των κομμουνιστών θα μπορούσε να αποβεί μοιραίο για τον τελικό σκοπό. Εθνικιστές, τοπικιστές, προσωποπαγείς τάσεις δεν μπορούσαν να έχουν καμιά σχέση με την καθαρότητα του Καινούργιου Κόσμου, που στα μάτια μου εκπροσωπούσαν οι κομμουνιστές.

Το πρώτο μεγάλο πλήγμα προήλθε απ΄ την έκθεση του Χρουτσώφ και την κατεδάφιση του Στάλιν. Αυτός άλλωστε νομίζω ότι υπήρξε η αρχή του τέλους. Ποια ήταν η στάση μου από κει και πέρα; Έχασα μήπως την πίστη μου στη Σοβιετική Ένωση και στο Κομμουνιστικό Κίνημα; Κάθε άλλο. Χωρίς να το ομολογώ, άρχισα να πιστεύω, ότι οι αντιδραστικές ιδέες και μεθοδεύσεις με τις οποίες βομβάρδιζαν τη Σοβ. Ένωση οι ιμπεριαλιστές, άρχισαν να πιάνουν τόπο. Ναι, είχε αρχίσει απ΄ τα μέσα η προδοσία. Για τον Στάλιν; Κλείστηκε στον εαυτό του, ενέδωσε στην προσωπολατρία, έγινε όργανο του Μπέρια και άλλων υπόπτων, δεν ανοίχτηκε έγκαιρα στο Λαό. Άλλωστε αυτή ήταν η αιώνια κριτική μου σε όσους θεωρούσα ότι είναι αγνοί κομμουνιστές στη Σοβ. Ένωση: Γιατί δεν απλώσατε τη δημοκρατία όχι την αστική αλλά την πραγματική, δηλαδή την υπευθυνότητα, ώστε να οχυρώσετε τον Κομμουνισμό με το μόνο άπαρτο υλικό, το μαζικό κίνημα;

Στο μεταξύ στην Ελλάδα, μετά το τέλος του πολέμου, υπήρχαν σημάδια πως πολλοί απ΄ τους ηγέτες της ΕΔΑ άρχισαν να γλιστρούν προς τον συμβιβασμό με χίλιες δύο δικαιολογίες. Στο τέλος πίστεψα, ότι εγκατέλειψαν οριστικά κάθε επαναστατική πολιτική -έστω και σαν απώτατο στρατηγικό στόχο- και όταν λέω 'επαναστατική', ξεκινώ απ΄ την πίστη στην ειδοποιό διαφορά ανάμεσα στα δύο κοινωνικά μοντέλα και την ανάγκη ριζικής κατεδάφισης αστικού καθεστώτος. Όχι προσαρμογή. Όχι εξωραϊσμός ή μετεξέλιξη. Εξαφάνιση και αντικατάσταση με τη νέα σοσιαλιστική κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι και πολύ νωρίς - απ΄ τα 1950, δηλαδή μετά τη Μακρόνησο - κατέληξα σε μία κριτική στάση απέναντι στο Κίνημα, που το έβλεπα να χάνει την καθαρότητά του, την ταχύτητά του και τη μάζα του, να συρρικνώνεται και να φρενάρει ακριβώς γιατί η προϋπόθεση της απόλυτης καθαρότητας είχε αρχίσει να κάνει νερά σε όλα τα επίπεδα, διεθνώς, στην Ελλάδα, ακόμα και στη Σοβ. Ένωση. Ακόμα και το κίνημα Ειρήνης που ανήγγειλε ο Στάλιν, νομίζω στα 1951, δεν με βρήκε σύμφωνο. Ήμουν φαντάρος στα Χανιά και θυμάμαι πως έγραψα ένα μεγάλο ποίημα, στο οποίο του έλεγα (του Στάλιν) περίπου 'Εμείς περιμένουμε να μας οδηγήσεις σε νέα επαναστατική σύγκρουση κι εσύ τους δίνεις το χέρι...'. Βρισκόμουν υπό τον αστερισμό της Ρεβάνς, και συμφωνούσα απόλυτα με τη δήλωση του Ζαχαριάδη, ότι ο Δημοκρατικός Στρατός παραμένει με το όπλο παραπόδας. Δηλαδή έτοιμος να ξαναρχίσει τον ένοπλο αγώνα.

Από κει και πέρα η πολιτική μου σκέψη με οδηγεί μονίμως αριστερότερα από την πολιτική που εφαρμόζουν οι διάφορες κομματικές ηγεσίες. Πίστευα, ότι ήμουν ένας καθαρός κομμουνιστής και επομένως γνήσιος εκφραστής του Μαρξισμού-Λενινισμού-Σταλινισμού όπως τον είχαμε διδαχθεί στη θεωρία και στην πράξη κατά τη διάρκεια του αγώνα. Δεν δεχόμουν τις οποιεσδήποτε σχέσεις με τον αντίπαλο παρά μόνο με μια προϋπόθεση: την εξόντωσή του. Κανένα συμβιβασμό-συμψηφισμό, ουσιαστική συνεργασία.

Από το 1950 ως τις μέρες μας η ιστορία είναι γνωστή: όσο η καθαρότητα έχανε τη λάμψη της, τόσο η Μαζικότητα και η Κινητικότητα (ταχύτητα) του Διεθνούς Κινήματος έχαναν σε ποσότητα και ποιότητα. Έως ότου το Κίνημα ακινητοποιήθηκε, στην ουσία αυτοκαταστράφηκε, αυτοκτόνησε, αυτοδιαλύθηκε.

Όσο πιστεύαμε, μείναμε αιωρούμενοι, καταντήσαμε στο τέλος να γίνουμε η χλεύη των αντιπάλων μας, που θριάμβευαν.

Εν τούτοις από την άποψη μιας τελικής - της ύστατης στιγμής - ρεβάνς του ελληνικού λαού, δεν έχασα την πίστη μου ποτέ, ούτε και τώρα. Κι αυτό γιατί θέλω να πιστεύω, ότι στη χώρα μας οι δεσμοί του Κινήματος με τον ελληνικό λαό έχουν ιδιαιτερότητα σε σχέση με τις άλλες χώρες του κόσμου. Κι ακόμα γιατί απ΄ την απέναντι όχθη η Εξουσία είναι δοτή. Έχει επιβληθεί χάρη στη βοήθεια των ξένων. Επομένως είναι ξένη προς τα συμφέροντα του λαού μας. Το ζητούμενο στη δική μας περίπτωση είναι το μαζικό κίνημα. Εξ ου και η θυελλώδης, θα έλεγα, αντίδρασή μου προς τις ηγεσίες της Αριστεράς: γιατί επέτρεψαν στον Ανδρέα Παπανδρέου να το διαλύσει. Έτσι η δοτή Εξουσία του οφείλει τη μεγαλύτερη υπηρεσία απ΄ όση έλαβε ποτέ στο παρελθόν: Μόνο αυτός κατέβασε το ποσοστό των Ελλήνων κομμουνιστών σε μονοψήφιο αριθμό.

Η κριτική μου τοποθέτηση απέναντι στο ΚΚΕ συνοψίζεται στα εξής: Ορθά διέβλεψαν τη συρρίκνωση στην οποία οδηγήθηκε το Διεθνές Κίνημα. Όμως η πολιτική της συσπείρωσης, της συντήρησης και της αναμονής έως ότου ξημερώσουν καλύτερες μέρες ήταν ορθή κατά το ένα σκέλος. Το διεθνές. Εσωτερικά δεν θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί η προσπάθεια για τη διεκδίκηση της πολιτικής έκφρασης του μαζικού κινήματος. Πίστευα, ότι έως ότου οι διεθνείς συνθήκες μας επιτρέψουν να εφαρμόσουμε ριζικές λύσεις, θα έπρεπε να επεξεργαστούμε και να εφαρμόσουμε λύσεις ενδιάμεσες. Και όχι να αφήσουμε σε άλλους να τις κάνουν πιστεύοντας ότι είναι κοντά μας. Και να τα αποτελέσματα: όχι μόνο δεν οδηγηθήκαμε σε ενδιάμεσες λύσεις αλλά δώσαμε την ευκαιρία στον αντίπαλο να μεταμφιεσθεί κι έτσι να οδηγήσει την Αντίδραση ακόμα πιο μπροστά και πιο βαθιά με την ... συγκατάθεση των θυμάτων, δηλαδή ενός μεγάλου μέρους του μαζικού Κινήματος-.

Με δύο λόγια συμπερασματικά την πολιτική δυναμική του Μίκη Θεοδωράκη χαρακτηρίζουν διαχρονικά αξίες, οράματα και αρχές όπως:

Η αντιστασιακή ιδεολογία καθώς αυτή αποδείχτηκε έμπρακτα στα σκοτεινά χρόνια της κατοχής και στις εθνικά επικές 'στιγμές' της απελευθέρωσης και του εμφυλίου. Ακόμη στην μακραίωνη περίοδο της πέτρινης μετεμφυλιακής πραγματικότητας αλλά και στην τραγική συγκυρία της χούντας των συνταγματαρχών. Με βαρύτατο τίμημα καταδίκες, διώξεις, βασανισμούς, εκτοπίσεις και φυλακίσεις.

Η αριστερή κοσμοθεωρία μέσα από τις τάξεις του ΚΚΕ, της ΕΔΑ, των Λαμπράκηδων, του ΠΑΜ, του ΚΚΕ Εσωτερικού, της Νέας Αριστεράς, της Ενωμένης Αριστεράς, της Νέας ΕΔΑ, των Εαμογενών δυνάμεων και της ΚΕΑ. Με στόχο την επανασυσπείρωση της ενιαίας Αριστεράς ως μαζικού κινήματος με αυτόνομο ρεαλιστικό προσανατολισμό.

Η εθνική συμφιλίωση και συνεργασία τόσο στην προδικτατορική περίοδο (μέσα απ΄ το κίνημα των Λαμπράκηδων), στη συγκυρία της χούντας (με τη 'λύση Καραμανλή' και το ΕΑΣ), στη μεταπολίτευση (με τις νέες ισορροπίες) όσο και στο μεταβατικό 1989 (με την ελπίδα της ανανέωσης και ομοψυχίας). Με κύρια επιδίωξη το ξεπέρασμα των διχαστικών καταλοίπων του παρελθόντος.

Οι αέναες ιδεολογικές αναζητήσεις για τον εκσυγχρονισμό, την ανανέωση και την προοπτική της Αριστεράς. Με γνώμονα την ενότητα και την πρόσβαση στην εξουσία.

Το μαζικό κίνημα και η ανάπτυξή του στα πεδία της Ειρήνης, του πολιτισμού και της αντίστασης, με την ελπίδα της απελευθέρωσης του λαού από τα συμπλέγματα της υποταγής και της εξάρτησης.

Ο αντιδογματισμός με στόχο την έμπρακτη αμφισβήτηση των κάθε λογής κατεστημένων ηγεσιών, των παλαιοκομματικών προκαταλήψεων και του ολοκληρωτισμού.

Η υπέρβαση ως προς την αντιμετώπιση κρίσιμων εθνικών θεμάτων όπως το Κυπριακό, τα ελληνοτουρκικά, το Αιγαίο και το Σκοπιανό καθώς και ζητημάτων φιλικής συνεργασίας των λαών πάνω από εθνικιστικές ιδεοληψίες.

Η ενότητα μέσα από προδρομικές παρεμβάσεις για την Αριστερά, την Αντίσταση και την περιφρούρησης των κοινοβουλευτικών κανόνων.

Το καλό του συνόλου υπεράνω της εξυπηρέτησης μικροκομματικών συμφερόντων με επακόλουθο την πολιτική περιθωριοποίηση και τον αφορισμό.

Η πολιτιστική παράδοση με στόχο την αδιάλειπτη καλλιέργειά της και τη δημιουργική της ανανέωση.


****


2. Μίκης Θεοδωράκης: Ένας άνθρωπος, ένας συνθέτης, ένα έργο


«Ο καλλιτέχνης είναι ένας καθοδηγητής. Το γεγονός αυτό τον επιφορτίζει με ιδιαίτερη ευθύνη, γιατί έχει το προνόμιο να γίνει η φωνή της εποχής του, μια φωνή που ενώνει όλες τις άλλες φωνές».

1. Ο Μίκης Θεοδωράκης γεννήθηκε στην Χίο. Από την παιδική του ηλικία είχε πάθος με την μουσική και έγραψε τις πρώτες του συνθέσεις όταν ήταν δεκατριών ετών. Κατά τη διάρκεια της κατοχής της Ελλάδας από τα γερμανικά, ιταλικά και βουλγαρικά στρατεύματα, συνελήφθη για πρώτη φορά στην Τρίπολη το 1942 από τους Ιταλούς κατακτητές. Τα επόμενα χρόνια συνελήφθη και βασανίστηκε ξανά. Μόλις αφέθηκε ελεύθερος, βγήκε στην παρανομία στην Αθήνα και οργανώθηκε στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ). Δουλεύοντας για την Αντίσταση, συγχρόνως παρακολουθούσε μαθήματα στο Ωδείο Αθηνών κοντά στον Φιλοκτήτη Οικονομίδη.

Μετά την Απελευθέρωση ο Θεοδωράκης έλαβε μέρος στον εμφύλιο πόλεμο του 1945-1949. Συνελήφθη πολλές φορές. Στις 26 Μαρτίου 1946 κατά τη διάρκεια μιας διαδήλωσης χτυπήθηκε τόσο άγρια από την αστυνομία που θεωρήθηκε νεκρός και μεταφέρθηκε στο νεκροτομείο. Εξορίστηκε για πρώτη φορά το 1947 στην Ικαρία και το 1948 μεταφέρθηκε στην Μακρόνησο, μια κόλαση που οι άνθρωποι του 20ού αιώνα εγκαθίδρυσαν πάνω στη γη για να εξοντώνουν όσους είχαν διαφορετικές αντιλήψεις. Μετά από φριχτά βασανιστήρια ο Θεοδωράκης είναι ένας από τους λίγους που κατάφεραν να επιζήσουν από αυτήν την κόλαση, όμως θα συνεχίσει να υποφέρει δέκα χρόνια αργότερα από τον «πυρετό της Μακρονήσου».

Το 1950, μετά από εξετάσεις στο Ωδείο παίρνει το δίπλωμα της αρμονίας, αντίστιξης και φούγκας. Στις 5 Μαΐου παρουσιάζεται το έργο του «Ασή-Γωνιά». Το 1953, ο Μίκης παντρεύεται την Μυρτώ Αλτίνογλου και την επόμενη χρονιά παίρνει υποτροφία για σπουδές στο Παρίσι. Ο Μίκης γράφεται στο Ωδείο του Παρισιού με καθηγητές τον Ευγένιο Μπιγκό και τον Ολιβιέ Μεσσιάν. Το 1957 το έργο του «Σουίτα Νο 1 για πιάνο και ορχήστρα» παίρνει χρυσό βραβείο στο φεστιβάλ της Μόσχας. Η «Αντιγόνη» (χορογραφία Τζον Κράνκο στο Κόβεν Γκάρντεν), «Les amants de Teruel» (Μπαλέτο της Λουντμίλα Τσερίνα) και το «Le feu aux poudres» γνωρίζουν μεγάλη επιτυχία στο Παρίσι και το Λονδίνο.

2. Όταν ο Θεοδωράκης πέτυχε την διεθνή αναγνώριση ως νέος κλασσικός συνθέτης, ανακάλυψε την ελληνική λαϊκή μουσική. Συνθέτει τους «Λιποτάκτες» σε στίχους του αδελφού του Γιάννη και τον «Επιτάφιο» σε ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, έργο με το οποίο θα ξεκινήσει η αναγέννηση της Ελληνικής μουσικής και θα οδηγήσει την πατρίδα του σε μια πολιτιστική επανάσταση, τα αποτελέσματα της οποίας υπάρχουν ακόμη και σήμερα.

Η Δεξιά στην Ελλάδα τον θεωρεί έναν από τους μεγαλύτερους εχθρούς της. Όταν δολοφονείται ο γιατρός Γρηγόρης Λαμπράκης («Ζ»), ο Θεοδωράκης αναλαμβάνει επικεφαλής της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη που θα αποκτήσει 50.000 μέλη και θα γίνει η πιο μεγάλη πολιτική οργάνωση στην Ελλάδα. Ο Θεοδωράκης εκλέγεται στο Κοινοβούλιο και μαζί με τους «Λαμπράκηδες» ιδρύει πάνω από διακόσια πολιτιστικά κέντρα στην χώρα του. Συνθέτει ακατάπαυστα χρησιμοποιώντας τα ωραιότερα κείμενα της ελληνικής λογοτεχνίας του 19ου και 20ού αιώνα.

3. Το πραξικόπημα του Παπαδόπουλου και της παρέας του (21 Απριλίου 1967) υποχρεώνει τον Θεοδωράκη να βγει και πάλι στην παρανομία απ’ όπου δυο μέρες μετά το πραξικόπημα θα απευθύνει την πρώτη έκκληση για αντίσταση. Συνελήφθη στις 21 Αυγούστου του 1967 και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό με την οικογένειά του στο Βραχάτι και αργότερα στη Ζάτουνα, ορεινό χωριό της Αρκαδίας (απ’ όπου και ο κύκλος συνθέσεων «Αρκαδίες» 1 -ΧI). Στη συνέχεια μεταφέρεται στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ωρωπού και τελικά εξορίζεται από την Ελλάδα, μετά από πολλά διαβήματα αλληλεγγύης με πρωτοβουλία των Ντιμίτρι Σοστάκοβιτς, Λεονάρντ Μπερστάιν, Άρθουρ Μίλερ, ακόμα και του Χάρη Μπελαφόντε, και πολλών άλλων προσωπικοτήτων από πολλές χώρες.

4. Στις 13 Απριλίου 1970, ο Θεοδωράκης φθάνει στο Παρίσι. Επικεφαλής του «Πατριωτικού Μετώπου» συνεχίζει τον αγώνα του. Γνωρίζεται με τον Νερούντα. Περιοδείες σ’ ολόκληρο τον κόσμο και χιλιάδες συναυλίες αφιερωμένες στην αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Ελλάδα, τον καθιστούν ζωντανό σύμβολο της αντίστασης ενάντια στη δικτατορία.

5. Θριαμβευτική επιστροφή στην Ελλάδα, στις 24 Ιουλίου 1974. Ο Θεοδωράκης γίνεται εκ νέου στόχος επιθέσεων, αυτή τη φορά από την Αριστερά, γιατί υπερασπίζεται τον Καραμανλή, στην προσπάθειά του για ένα ήπιο πέρασμα προς την δημοκρατία και από φόβο νέου πραξικοπήματος που θα συνέθλιβε το ευαίσθητο λουλούδι της δημοκρατίας. Το 1980 αυτοεξορίζεται στο Παρίσι, καταπιάνεται με το συμφωνικό του έργο της εποχής του 50.

Ολοκληρώνει τη σύνθεση του «Canto General» που μαζί με τον «Ζορμπά» και το «Άξιον Εστί» τον κάνουν παγκοσμίως γνωστό συνθέτη. Το 1981, ο Θεοδωράκης εκλέγεται και πάλι στο ελληνικό Κοινοβούλιο. Το 1986 παραιτείται από την έδρα του για να αφοσιωθεί στο μουσικό του έργο. Το 1987, η πρώτη του όπερα «Κώστας Καρυωτάκης» παρουσιάζεται στην Αθήνα και το 1988 το μπαλέτο του «Ζορμπάς» παρουσιάζει θριαμβευτική επιτυχία στην Αρένα της Βερόνας, όπου θα ξαναπαρουσιασθεί το 1990. Παρουσιάζεται, επίσης, στην Βαρσοβία και τo Λοτζ της Πολωνίας. Το 1989 ο Θεοδωράκης κάνει έκκληση συνασπισμού ανάμεσα στη «Νέα Δημοκρατία» και την Αριστερά για την κάθαρση από τα σκάνδαλα της κυβέρνησης του Ανδρέα Παπανδρέου και του ΠΑΣΟΚ.

Μετά τις εκλογές του Απριλίου του 1990, ο Μίκης γίνεται υπουργός επικρατείας της κυβέρνησης του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη. Εργάζεται ιδιαίτερα για το ζήτημα των ναρκωτικών, της παιδείας, του πολιτισμού και για την συμφιλίωση ανάμεσα σε Έλληνες και Τούρκους. Εγκαταλείπει την κυβέρνηση τον Απρίλιο του 1992 και αναλαμβάνει για δύο χρόνια την γενική διεύθυνση των Μουσικών Συνόλων της Ελληνικής Ραδιοφωνίας και Τηλεόρασης (ΕΡΤ).

Στις 5 Οκτωβρίου του 1990 παρουσιάζεται στο Μπιλμπάο η όπερά του «Μήδεια». Το 1992 γράφει μετά από παραγγελία του Σάμαρανκ το «Canto Olympico» για τους Ολυμπιακούς αγώνες της Βαρκελώνης. Η όπερά του «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη, σημειώνει θριαμβευτική επιτυχία στο Λουξεμβούργο, Πολιτιστική Πρωτεύουσα Ευρώπης 1995, από το θέατρο Γιέλκι, του Πόζναν (Πολωνία). Ο Θεοδωράκης ολοκληρώνει τη σύνθεση της τέταρτης όπεράς του «Αντιγόνη» το 1996 καθώς και του πρώτου του Κονσέρτου για βιολοντσέλο και ορχήστρα.


****


3. Για τον Μίκη Θεοδωράκη

 Κυρίες, Κύριοι,

Νομίζω πως αυτό τον λόγο θα πρέπει να τον αρχίσω κάπως έτσι:

Μια φορά κι έναν καιρό, όχι στα πολύ παλιά χρόνια, ήρθε στον κόσμο ένας πρίγκιπας , όχι από εκείνους με τα πλουμιστά ρούχα και την αυλή του που τον κανάκευε, αλλά ένας άλλος , γήινος , που έβλεπε τον κόσμο με ένα μάτι ατίθασο, ερευνητικό και που από την αρχή, από τα μικράτα του, ήθελε να φτιάξει αυτόν τον κόσμο καλλίτερο… Ζήτησε λοιπόν αυτός ο περίεργος πρίγκιπας από τον Θεό του κόσμου ένα μόνο δώρο. Να τον βουτήξει στα νερά της Μουσικής! Έτσι κι έγινε! Από τότε, ο πρίγκιπας , με το μαγικό μουσικό ραβδάκι του, κάθε φορά, με κάθε τραγούδι του, ομόρφαινε τη ζωή και φώτιζε τους ανθρώπους κάνοντάς τους να ονειρεύονται τις δύσκολες διαδρομές της ζωής…
Μήπως είναι υπερβολή ένα τόσο μικρό διήγημα σε στιλ παραμυθιού; Και ποιος θα ισχυριστεί πως αυτό είναι ένα παραμύθι που υπάρχει μόνο στη φαντασία μας και στα παιδικά βιβλία;
Κυρίες και Κύριοι, όντως η αναφορά στον τιμώμενο σήμερα Μίκη Θεοδωράκη μοιάζει με αναφορά σε έναν μύθο και το ευχάριστο είναι πως, αυτός ο υπαρκτός μύθος, δεν χάνεται στον παλαιό χρόνο όπου όλα περιέχουν ένα λευκό πέπλο μυστηρίου, αλλά στην δική μας εποχή, στις δικές μας μέρες , στον παρόντα χρόνο!
Έχω την τιμή και τη χαρά να είμαι ομιλητής αυτής της εκδήλωσης για τα 80 χρόνια του Μίκη Θεοδωράκη και επειδή είθισται στις ομιλίες σε τιμώμενα πρόσωπα να κυριαρχεί η αμετροεπής δοξολογία και η υπερβολή, σκέφτηκα ακριβώς αυτό: το κατά πόσο μπορώ να αποφύγω τέτοιες κακοτοπιές και να επαναλάβω μία … «αστική συνήθεια» να ευλογούμε του παπά τα γένια! Ομολογώ, δύσκολο πράγμα να μπορεί κανείς να αφαιρέσει τη συναισθηματική πλευρά αναφερόμενος σε έναν άνθρωπο που δεν έπαψε ποτέ να διεκδικεί το αυτονόητο: την ανθρωποκεντρική οπτική των κοινωνιών και την αναγκαία σχέση του πολίτη με τη Μουσική, τις Τέχνες , τα Γράμματα, τον Πολιτισμό. Δηλαδή με ό,τι εκλαμβάνεται ως πνευματική καλλιέργεια.
Εάν πρέπει να αποδώσει κανείς στον Μίκη μία ταυτότητα για το τι είδος ανθρώπου είναι, θα μπορούσε να τον χαρακτηρίσει ως «άνθρωπο με εμμονές». Παρακολουθώντας τον βίο του και τις συμπεριφορές του, θα παρατηρήσουμε πως ήδη από τα πρώτα χρόνια του 60, διεκδικεί τα ίδια όνειρα και στόχους! Γνωρίζει πολύ καλά πως οι εποχές αλλάζουν και το διαλαλεί κάθε φορά με μαχητικό -όπως πάντα- τρόπο, με καταγγελτικό λόγο, με την ανατρεπτική ενέργεια και το πάθος ενός εφήβου που επιθυμεί τη ρήξη ως σημαία της ζωής! Ο έφηβος των 81 λοιπόν από την εποχή του 60 συσπείρωνε μικρούς πυρήνες στην αρχή, λαοθάλασσες αργότερα γύρω του και από παλιά φαινόταν πως δεν ήταν η προσωπικότητα που θα περιοριζόταν στον αυστηρό ιδιωτικό του χώρο, για τον απλούστατο λόγο πως ,δεν εννοούσε την μουσική του δραστηριότητα να αρκείται μόνο στους ήχους ενός τραγουδιού αλλά να πηγαίνει παρά πέρα... Καθ’ ό,τι τα τραγούδια του και εν γένει οι μουσικές του σκέψεις περιείχαν εικόνες και οράματα κοινωνικά και πολιτικά, δεν θα μπορούσε ο δημιουργός αυτός να εκφράζεται από καθ’ έδρας , αποστασιοποιημένος από την καρδιά των γεγονότων και τους παλμούς των εποχών… Από την αρχή λοιπόν συμμετείχε συνεχώς. Η έννοια «συμμετοχή» υπήρξε γι αυτόν κάτι σαν «ιερή παρακαταθήκη» και την διατήρησε μέσα στο χρόνο. Ήταν αυτός, που με τον τρόπο του, τη δίδαξε στις γενιές μας και ίσως σ’ αυτόν κατά ένα μεγάλο μέρος οφείλεται ο συμμετοχικός κοινωνικός χαρακτήρας του 60! Ασφαλώς και δεν παραβλέπω τις πολιτικές συνθήκες, καθώς και την ανάγκη κοινωνικών διεκδικήσεων, που η ίδια η εποχή επέβαλε   πριν από το πραξικόπημα του ’67… Όμως η παρουσία του και η εμμονή του «για συμμετοχή στα κοινά», σε προσωπικό και σε συλλογικό επίπεδο, λειτούργησαν καταλυτικά και παραδειγματικά! Κάτι σαν «τρόπος ζωής»…Οι έννοιες του «Κομμουνιστή», του «Σοσιαλιστή», του «αντιφασίστα», του «Αριστερού», του «Δημοκράτη», του «Πατριώτη», λειτουργούν «συνθετικά» μέσα στην προσωπικότητά του και – ουσιαστικά- τις παραμερίζουν για να επικρατήσει τελικά η έννοια του «συντρόφου» όλων των προοδευτικών Ελλήνων επί οχτώ συναπτές δεκαετίες!
Δεν μπορεί λοιπόν κάποιος να αντιμετωπίζει τέτοιες προσωπικότητες, υπό την στενή έννοια του μουσικού-συνθέτη. Για τον Μίκη, ο όρος του συνθέτη, ως φαίνεται, λειτουργούσε ανέκαθεν  …συνθετικά! Δηλαδή, η ανάγκη της συγκέντρωσης και του συνδυασμού πολλών πνευματικών-ιδεολογικών αναγκών, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένας ζωτικός κύκλος… Ο Μίκης μόνο με αυτό τον τρόπο μπορεί να λειτουργεί. Όχι με το ένα κομμάτι του, αλλά μαζί με τα πολυποίκιλα ενδιαφέροντά του, που τον κατέστησαν από πολύ νωρίς στρατευμένο καλλιτέχνη και διανοούμενο! Ίσως είναι αυτός που μας έμαθε τον συγκεκριμένο όρο τόσο ανάγλυφα και πιστικά, αφού ήταν από πολύ νωρίς εκτεθειμένος στο δημόσιο συναίσθημα…
Πολλά μπορεί να καταγράψει κανείς για την προσωπικότητά του και για την ικανότητά του να μας παροτρύνει εμάς τους τότε έφηβους και αθώους παίδες των αρχών του 60! Εγκλωβισμένοι όλοι από τις αγκυλώσεις μιας μετεμφιλιακής Ελλάδας που μοιραία, μετά την ήττα, θα ακολουθούσε η χώρα συντηρητικά μονοπάτια, αναζητούσαμε μέσα από την τότε Αριστερά, τον σπόρο εκείνο που θα έδινε καρπούς στο όνειρο, γιατί, ως γνωστό, οι καρποί αυτοί δεν ανθίζουν δίχως πότισμα και πνευματική φροντίδα…Όσοι βρέθηκαν στο νεολαιίστικο κίνημα του Γρηγόρη Λαμπράκη που οργάνωσε ο ίδιος ο Μίκης, κάτι θα ξέρουν παραπάνω…
Η εποχή του 60 λοιπόν, γεννούσε ποιητές, ζωγράφους, ερευνητές , θεατράνθρωπους και εν γένει πνεύματα ικανά να εκφράσουν τα όνειρα και τις επιθυμίες για μια πατρίδα ελεύθερη και δημιουργική. Το τοπίο ήταν ζοφερό και η αγκύλωση του ψυχρού πολέμου δεν επούλωνε τις πληγές. Δεξιά-Κέντρο και Αριστερά (με ένα παράνομο ΚΚΕ). Ξεκληρισμένες και ματωμένες οικογένειες, τόποι εξορίας και ταλαιπωρημένες ψυχές, από τα γεγονότα της Μικρασιατικής καταστροφής ,του ΄Β παγκόσμιου πολέμου, του εμφυλίου, της στρατιωτικής δικτατορίας, μνήμες που κόβουν ακόμα την ανάσα σε όσους θυμούνται, σε όσους προσποιούνται πως ξέχασαν και σε όσους δεν έχουν μάθει ακόμα…
Στο ζοφερό αυτό τοπίο, ξεπροβάλουν ονόματα όπως ο Θεοδωράκης, ο Ρίτσος, ο Λειβαδίτης, ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Κατσαρός, ο Αναγνωστάκης, ο Αλεξάνδρου, ο Τσίρκας, ο Γκάτσος, ο Χατζιδάκις, ο Κουν, και άλλα πνεύματα ανήσυχα, ανατρεπτικά, πεισματάρικα, θαρραλέα, λυρικά, πρόσωπα που πήραν την ιστορία, τη μνήμη και το αίμα και τα πήγαν πάρα πέρα… Αφύπνισαν τις γενιές όσων ήθελαν να ψάξουν κάτω από τα συντρίμμια και ενέπνευσαν οράματα, τα περισσότερα ατελέσφορα, έθεσαν τη συγκίνηση και το συναίσθημα σε νέες βάσεις , και δίδαξαν τις πνευματικές ισορροπίες για να περάσουν από τη μία εποχή στην άλλη, γιατί, γνωρίζουμε, πως οι εποχές αλλάζουν μόνο όταν τα όνειρα και οι στόχοι ανανεώνονται, ώστε να μη «οξειδώνονται μες τη νοτιά των ανθρώπων» όπως μας λέει και ο ποιητής…
Ο Μ.Θ. δεν έλειψε ούτε για μια στιγμή απ’ αυτόν τον πολύχρονο αγώνα που από το 1925 (που γεννήθηκε), δεν έπαψε ούτε για μια στιγμή να τον οραματίζεται, ακόμα και σε υπερβατικές γι αυτόν στιγμές της πολιτικής του πορείας…
Είχα πάντα μαζί του (δίχως να το ξέρει), μία σχέση μαθητή προς δάσκαλο. Ήταν η καταλυτική στιγμή του «Επιτάφιου», έργο του 1958. Ήταν οι εποχές που τα έργα έφταναν αργά στα σπίτια μας , αφού η διακίνηση του δίσκου καθώς και η διαφήμιση ενός μουσικού προϊόντος είχε αργούς ρυθμούς , σε μία διαφορετική πραγματικότητα της δισκογραφικής αγοράς και της ίδιας της ζωής. Ιδιαίτερα μάλιστα όταν ένας δίσκος ήταν ανεπιθύμητος από τους τότε κυβερνώντες και λογοκριμένος από τα μοναδικά μέσα που υπήρχαν τότε: Τα τρία κρατικά ραδιόφωνα! Τον «Επιτάφιο» τον μάθαμε μετά το ’60 και αμέσως άναψε η φλόγα… Νέος μουσικός τότε εγώ, άρχισα να ανακαλύπτω τη μαγεία ενός κράματος βυζαντινής  και ιδιόμορφα επτανησιακής ηχητικής καταγωγής μαζί με μνήμη λαϊκού ήχου, στοιχεία που με έκαναν να τεντώσω τα αυτιά μου και τις κεραίες μου! Συγχρόνως , η πειθαρχημένη ρυθμολογικά φωνή του Μπιθικώτση και η μικρή λαϊκή ορχήστρα με τα ηλεκτρικά μπουζούκια, έφτιαχναν ένα τοπίο απρόσμενο για την εποχή… Ο αδελφός μου, μεγαλύτερος από εμένα και μυημένος στα Ρεμπέτικα τραγούδια, μου έλεγε πως αν ήταν θρήσκος θα έκανε την προσευχή του κάθε φορά πριν από το  άκουσμα αυτού του «‘Επιταφίου»! Μαζί με την ενασχόλησή μου στο μεγάλο Σχολειό της τότε Αριστεράς , ο «Επιτάφιος» ήρθε και έδεσε, σε συνδυασμό με τους «Λιποτάκτες» αλλά και την παράπλευρη ανακάλυψη που είχα κάνει στο άλλο Ιερό τέρας , τον Μάνο Χατζιδάκι και το έργο του «Ο κύκλος του CNS».
Δύο διαφορετικά λοιπόν έργα που το ένα συμπλήρωνε το άλλο, στη νόησή μου… Το λόγιο και το εντέχνως λαϊκό σε μία μίξη, σχεδόν την ίδια εποχή, να τροφοδοτεί το πνεύμα, την ψυχή και το συναίσθημα και να το μεταφέρει σε κόσμους μαγικούς και ονειρικούς! Ευθύς αμέσως αισθάνθηκα πως έχω «να πάρω» από τον Μίκη και τον Μάνο. Παρακολουθούσα τις συναυλίες του Μίκη πριν το πραξικόπημα του ‘67, με τον φοιτητή αδελφό μου και την παρέα του «…για να μη φάει ξύλο ο μικρός από το κυνηγητό της αστυνομίας» όπως μου λέγανε… Η μάννα να αγωνιά και να ξενυχτάει ως την επιστροφή μας. Ο φόβος ήταν απλωμένος και εδραιωμένος! Ήταν το κλίμα της εποχής! Αυτός ήταν και ο θρίαμβος της μουσικής δημιουργίας του Μίκη. Η μουσική του δράση ήταν απόλυτα συνδεδεμένη με ό,τι συνέβαινε ταυτόχρονα στην κοινωνία και στην πραγματικότητα. Το έργο του (ολόκληρο το έργο του) ήταν και είναι δεμένο άρρηκτα με αυτό που, στην πολιτική, ονομάζεται «κοινωνικό γίγνεσθαι».
Έχω εκλάβει έτσι την παρουσία του στον κοινό βίο. Πεισματάρης των καιρών επί 81 συναπτά έτη, επιμένει να μας διδάσκει το κατά εκείνον «αέναο» και «διαχρονικό»! Ότι δηλαδή, η σχέση μας με το πνευματικό αγαθό δεν μπορεί να είναι αποκομμένη από τους χυμούς της ζωής , όσο και αν αυτή είναι σκληρή και τις περισσότερες φορές αντίξοη, ανάποδη και …πλανεύτρα! Το έργο, η δημιουργία, η έμπνευση, η ίδια η σκέψη, θα πρέπει (κατά τον Μίκη) να περιέχεται, να υπάρχει, μέσα στο κοινωνικό, το συλλογικό, «το όλον» του κόσμου. Τίποτα έξω από αυτό, τίποτα μακριά του… Η πολύχρονη αυτή εμμονή του τον πολιτογράφησε ως Μέντορα των γενεών που ακολούθησαν…
Αστείρευτος από έμπνευση, είναι ίσως ο ποιο πολυγραφικός συνθέτης που απλώθηκε σε όλους τους μουσικούς χώρους. Από τα απλά τραγούδια απαράμιλλης γοητείας , τα κοινωνικά, τα ερωτικά, τα πολιτικά, τραγούδια για παιδιά, τραγούδια από κύκλους και  ενότητες , στα έργα με μορφή ορατορίου, στη θεατρική και κινηματογραφική μουσική, στη συμφωνική, στα έργα μουσικής δωματίου και σε εκείνα για μπαλέτο… Ένα ποτάμι ορμητικής έμπνευσης αστείρευτο, που δε σταματάει ποτέ! Χρόνια τώρα κύλησε το νερό όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Στο διάστημα που έφυγε για τη Γαλλία, κατά τη διάρκεια της Χούντας, πήρε ξανά τα όπλα του (τους τραγουδιστές του και την ορχήστρα του) και ξεχύθηκε για συναυλίες με καταγγελτικό λόγο, ξεσηκώνοντας κατ’ αρχήν τον ελληνισμό του εξωτερικού παρασύροντας και τους ξένους. Ήταν κάτι αναπότρεπτο! Ο συνθέτης των τραγουδιών διαμαρτυρίας που μεταμορφώνεται –δικαίως- σε Πολίτη του Κόσμου! Σε μία από τις μεγαλύτερες εν ζωή φυσιογνωμίες του 20ού αιώνα!
Έκανε τη μεγαλύτερη κατάκτηση που θα μπορούσε να κάνει άνθρωπος: να συσπειρώσει γύρω από τα οράματα, το πρόσωπό του και τη …λάμψη που τον περιβάλει, τις διαφορετικές ιδεολογίες και τις τάξεις. Είναι εκείνος που έβαλε τον ογκόλιθο για να στηριχτεί το μεγάλο οικοδόμημα της εθνικής συμφιλίωσης στη χώρα μας. Το «τραγούδι του Νεκρού αδελφού» δεν ήταν ξεκάρφωτο και δεν έληξε ως θέμα στην θεατρική παράσταση του 1962. Αποδείχτηκε πως ο εμπνευστής και συνθέτης του, ο Μίκης , το είχε σκοπό της ζωής του να συμβάλει όχι στη λήθη του παρελθόντος , αλλά στην ειρηνική εξομάλυνση των θλιβερών ακροτήτων, που μάτωσαν μία ολόκληρη χώρα και δίχασαν έναν ολόκληρο λαό με τεράστιο κοινωνικό κόστος, που συμπτώματά του παρατηρούμε και στις μέρες μας , με τις γνωστές αγκυλώσεις της κοινωνίας μας !
Γι αυτά και άλλα πάρα πολλά είναι σημαντική η προσφορά του Μίκη στον αιώνα μας. Απόψε δεν κατάφερα να τον καταγράψω ως συνθέτη της μουσικής. Η ίδια η προσωπικότητά του με παρέσυρε σε άλλα μονοπάτια αφού όλοι γνωρίζουμε πως έχουμε εδώ, τώρα, μαζί μας , ένα ανεκτίμητο Ευπατρίδη, έναν Πολίτη του κόσμου, έναν απαράμιλλο Μεγάλον Ερωτικό της ζωής!
Κυρίες και Κύριοι, είμαστε όλοι πνευματικά παιδιά του Μίκη, ο καθένας από τον δικό του ιδιωτικό δρόμο. Η μεγάλη χαρά να τον έχουμε εδώ μαζί, μας δίνει δύναμη γιατί, παρ’ όλη την κοινά ομολογούμενη πνευματική συρρίκνωση των καιρών, με την τηλεοπτική εξουσία και την υποταγή σε αυτήν που έχει υποστεί η κοινωνική μας υπόληψη, οι δημιουργοί, οι ποιητές και όσοι πεισματάρηδες προβάλλουν τη μνήμη του χρόνου, είναι το αντίδοτο μας! Σκέφτομαι πως στην πραγματικότητα, δεν τιμά ο δήμος τον Μ.Θ. αλλά εκείνος τιμά όλους εμάς με την παρουσία του στον κοινό ελληνικό βίο! Ομολογώ πως είναι η πρώτη φορά που μιλάω για εκείνον παρουσία του και γι’ αυτό είμαι βουτηγμένος στην αμηχανία και τη συναισθηματική φόρτιση. Γιατί γνωρίζω πολύ καλά πως γιορτάζουμε τα 80 χρόνια ενός νέου, νεότατου, ορμητικού, μόνιμα εξεγερμένου και παθιασμένου από ζωντάνια, ανατροπέα της ζωής. Αυτούς έχουμε ανάγκη και η ζωή μας με αυτούς αποκτά υπόσταση και βάθος. Κακά τα ψέματα,:το βαρύ πυροβολικό της χώρας είναι ο Πολιτισμός της και όχι οι κινητές τηλεφωνίες της και τα σκοτεινά συμφέροντα (το πιάσατε το υπονοούμενο;) Το βαρύ πυροβολικό μας είναι ο Μίκης και όσοι άλλοι συνέβαλαν στον πολιτισμό μας. Και γι αυτό τον αγαπήσαμε, γιατί υπήρξε η αστείρευτη πηγή που ήπιαμε το νερό της…

Κυρίες, Κύριοι,
Νομίζω πως αυτό τον λόγο θα πρέπει να τον τελειώσω κάπως έτσι:
Μια φορά και έναν καιρό, στα πολύ νεότερα χρόνια, ο πρίγκιπας του παραμυθιού, δέθηκε τόσο πολύ με τους ανθρώπους και τη ζωή τους , που δεν μπορούσαν να τον νοιώσουν πια ως πρίγκιπα, αλλά μόνο ως σύντροφο, φίλο, αδελφό, πατέρα, μύστη, εμπνευστή και οδηγό στη δύσκολη διαδρομή, που οδηγεί τις γενεές προς τον ήλιο το νοητό της Δικαιοσύνης...

 *****


4. Ασίκικα, λεβέντικα τραγούδια

“Ασίκικο Πουλάκη”, ονομάζεται η τελευταία δισκογραφική δουλιά του Μίκη Θεοδωράκη. Ο Βασίλης Λέκκας, που ερμηνεύει τα τραγούδια, μιλά για το δίσκο και το μήνυμα συμφιλίωσης που τον διαπνέει
Τον βάφτισε “Ασίκικο Πουλάκη”, ακριβώς για να φανεί η ρίζα της έμπνευσης. Μιας έμπνευσης, που προέρχεται από τους δρόμους της Ανατολής και αποκαθιστά μια “αδικία”. Ενα παλιό “χρέος” του συνθέτη προς τη μητρική του ρίζα, τη Μικρασιατική. Ο λόγος για τον δίσκο “Ασίκικο Πουλάκη” του Μίκη Θεοδωράκη (το “κη” με ήτα, όπως το γένος της μητέρας του), τον οποίο ο ίδιος τον χαρακτηρίζει ως “ένα από τα ωραιότερα δώρα για τα 70 μου χρόνια - ίσως το ωραιότερο”. Μια δισκογραφική δουλιά, που “βαδίζει” στους Δρόμους και τους Ασίκικους ρυθμούς, οδηγώντας στα παράλια της Μικρασίας, την Ιωνία, τη ρίζα των Πουλάκηδων. Τις όχι και τόσο συνηθισμένες, για τον Μ. Θεοδωράκη, μουσικές, έντυσε ποιητικά ο Μιχάλης Γκανάς,την ενορχήστρωση έκανε ο Γιάννης Σπάθας,ενώ τα τραγούδια ερμήνευσε ο Βασίλης Λέκκας.

“Πράγματι, αναφέρει ο συνθέτης στο σημείωμά του που περιλαμβάνεται στο δίσκο, για μένα είναι πολύ σημαντικό, γιατί οι υπόλοιπες μουσικές ρίζες, η κρητική, η λαϊκή, η ευρωπαϊκή, κυριάρχησαν μέσα στη μουσική μου, έτσι ώστε να αδικηθεί η μητρική, που - καλώς εχόντων των πραγμάτων - θα έπρεπε να είναι και η πιο δυνατή… Πρόκειται, λοιπόν, κατ’ αρχήν για την αποκατάσταση μιας “αδικίας”. Και ακόμα, γιατί δε θα ‘θελα να νομιστεί πως, έτσι στα καλά καθούμενα, μου ήρθε ν’ ασχοληθώ με τους Δρόμους”.Τονίζοντας ότι ο Ασίκικος είναι “Ρυθμός - Χορός δικής μου φαντασίας” σημειώνει: “Του έδωσα αυστηρή φόρμα, βασισμένη στη ρυθμική εναλλαγή και εξέλιξη του 3+2 και του 8+16. Ετσι, έχουμε ένα πρώτο μέρος με 8 ή 16 μέτρα των 3/8. Ενα δεύτερο, όπου τα 3/8 εναλλάσσονται με τα 2/8. Και ένα τρίτο (κορύφωμα), όπου ανάμεσα στα 3/8 και τα 2/8 παρεμβάλλονται μέτρα των 3/16, πράγμα που δίνει ένα ξαφνικό τίναγμα στο ρυθμό και γι’ αυτό και τον ονόμασα Ασίκικο, δηλαδή χορό για Ασίκηδες, για Λεβέντες. Ο ρυθμός αυτός, παντρεμένος με τους Δρόμους, μας πηγαίνει κατ’ ευθείαν στα παράλια της Μικρασίας, εκεί που κάποτε έλαμψε ο ελληνικός πολιτισμός, στη γλυκιά Ιωνία, τη ρίζα της μητέρας μου”.

Εξαίρετη “χημεία”

“Αυτός ο δίσκος, λέει ο Βασίλης Λέκκας,ήταν επακόλουθο της συνεργασίας μου με τον Μίκη, που ξεκίνησε το ‘94 με τις συναυλίες για τη διάσωση του Ιστορικού Αρχείου του ΚΚΕ. Τότε είχα την πρώτη μου επαφή με τον Θεοδωράκη επί σκηνής. Ακολούθησε η χρονιά - αφιέρωμα στα 70 του χρόνια με πολλές συναυλίες. Την ίδια περίοδο, συζητήσαμε το ενδεχόμενο μιας δισκογραφικής δουλιάς, οπότε και τέθηκε η ιδέα των ασίκικων, μιας μουσικής πλευράς του Θεοδωράκη, που λίγο - πολύ είναι άγνωστη. Αφορμή στάθηκε η καταγωγή της μητέρας του από τα παράλια της Μ. Ασίας, που έδωσε και την κεντρική ιδέα, τόσο ηχητικά, όσο και θεματολογικά, ώστε να έχουμε αυτό το ύφος. Τα ασίκικα είναι μια μορφή - γέννημα του Θεοδωράκη. Ασίκης είναι ο λεβέντης. Ασίκικος ρυθμός είναι ο λεβέντικος. Υπάρχουν κλασικά λαϊκά τραγούδια και μπαλάντες, οι οποίες αποτελούν μια ενότητα. Η συμβολή του Μιχάλη Γκανά είναι εξαιρετικά σημαντική ως προς το θέμα που αφορά το πώς ντύθηκαν αυτές οι μουσικές με στίχο. Πετύχαμε μια “χημεία”, που είχε μια κοινή κατάληξη. Και αυτό, νομίζω, είναι το πιο σπουδαίο. Με μια διακριτικότητα όλων των συντελεστών βγήκε ένα αποτέλεσμα, που είχε να κάνει με το να μη χαθούμε από την ουσία αυτής της κατάθεσης”.
Μήνυμα συμφιλίωσης

- Αυτή η ουσία για σας, πού βρίσκεται;

“Η ουσία βρίσκεται στο ότι μοιράζεται ένας ρόλος στον καθένα και όλοι μαζί έχουμε κοινή κατάληξη. Αυτό είναι το πιο σημαντικό για το δίσκο. Και το λέω αυτό, με την έννοια ότι δεν υπήρξε ποτέ παλιότερα δική μου συνεργασία με τον Θεοδωράκη, τον Γκανά και τον Σπάθα σε ένα δίσκο. Και αυτό είχε πάρα πολλούς κινδύνους. Οταν υπάρχει ένας κεντρικός άξονας, κάτι που δόθηκε και με τη μουσική, αλλά και με το ίδιο το θέμα, η ευθύνη είναι πολύ μεγάλη ως προς το να προσπαθήσουμε να μη χαθούμε. Κι ήταν μεγάλη μας η χαρά, όταν αυτό το πετύχαμε, όταν όλοι συγκλίναμε και υπήρξε ένα αποτέλεσμα, που για μένα είναι ένας δίσκος ορίων. Ενας δίσκος, ο οποίος κατ’ αρχήν έχει ένα συμφιλιωτικό μήνυμα όσον αφορά στο πνεύμα των ανατολικών ήχων, με διάφορες προεκτάσεις. Υπάρχει ένας ήχος κι ένα πνεύμα, που εμπεριέχει το μήνυμα της συμφιλίωσης και όχι της αναταραχής και του “δράματος”. Το μήνυμα, ότι μας δένουν πολλά κοινά. Κάτι, που αφορά στους λαούς, αυτούς που παράγουν τους ήχους και δημιουργούνται μέσα από τους ήχους τους. Κι αυτό δε σχετίζεται με την επαναφορά του δράματος και του ξεριζωμού στη μνήμη μας. Υπάρχει και είναι έντονη η πλευρά του να αισθανθούμε, ότι μπορούμε να συμφιλιωθούμε. Και αυτό αφορά κυρίως στους λαούς και όχι στις εξουσίες. Το μήνυμα της συμφιλίωσης, εξάλλου, είναι αυτό που δέχεται τις περισσότερες επιθέσεις και από εδώ και από εκεί. Και εμείς αυτό προσπαθούμε να τονίσουμε.Από την πλευρά του Θεοδωράκη υπάρχει πάντοτε μια θέση επίκαιρη στη ζωή του και αυτό μας οργανώνει κι εμάς γύρω απ’ αυτό. Εχουμε να εκτελέσουμε ένα έργο και δεν μπορούμε να μην είμαστε στραμμένοι προς τα εκεί. Υπάρχουν οι αποστάσεις της γενιάς, αλλά εδώ εξαλείφονται, καθώς έχουμε να κάνουμε με ένα θέμα, το οποίο το κουβαλάμε εδώ και πολλές γενιές. Κι εύχομαι να μην το κουβαλάνε δραματικά και οι επόμενες”.

- Θεωρείτε ότι πρόκειται για μια μουσική βιογραφία του Θεοδωράκη;

“Είναι μια ολόκληρη ζωή Θεοδωράκη. Το τελευταίο τραγούδι, με τίτλο “Οι δρόμοι του Αρχάγγελου”“, δανεισμένο από τη σειρά των πέντε βιβλίων του Θεοδωράκη, αποτελεί εξαίρετη ιδέα του Μ. Γκανά. Δουλέψαμε πολύ. Συζητήσαμε τους στόχους του, την αγάπη του και τη σχέση του Μίκη με το λαό. Υπάρχει ένα διονυσιακό στοιχείο στο δίσκο… “τρελή φυλή που κλαίει και γελάει μ’ έναν καημό κοιμάται και ξυπνάει να ντύσει τα πελάγη με σιτάρι για να θερίσει το μαργαριτάρι”.Ο ίδιος, άλλωστε, ο συνθέτης τραγουδάει ένα κομμάτι του δίσκου, την “Κάθοδο των Δωριέων”. Νομίζω ότι αυτό το τραγούδι είναι συγκεντρωμένο πάνω του και γι’ αυτό του πρότεινα να το πει μόνος του”.

- Το γεγονός ότι πρόκειται για τραγούδια φορτισμένα συναισθηματικά για τον συνθέτη, αφού το
κεντρικό ερέθισμα είναι η μορφή της μάνας του, τι σημαίνει για τη δική σας ερμηνεία;

“Προσπάθησα να κρατήσω μια διακριτικότατη απόσταση από τον Μίκη. Η διακριτική απουσία του, εξάλλου, με έκανε να αισθανθώ ακόμη πιο υπεύθυνος. Δε με κολάκεψε το γεγονός ότι έχω να τραγουδήσω Θεοδωράκη και μου δίνεται η ευκαιρία να το κάνω. Πιθανόν να κατάλαβε και ο ίδιος ότι μπορούσαμε να προσεγγίσουμε αυτό που είχε στο μυαλό του. Κάναμε πάρα πολύ ωραίες κουβέντες πριν μπούμε στο στούντιο, αλλά και μετά. Ολα αυτά ήταν πολύ θετικά και για μένα και για τον Γιάννη. Ηταν και αυτή η σχέση που δημιούργησε ο Μίκης με τον Μιχάλη Γκανά. Τελικά, από αυτή την πορεία βγήκαμε όλοι πάρα πολύ ικανοποιημένοι. Για μένα, ήταν ερωτηματικό το πώς θα μπορούσαμε να συνυπάρξουμε όλοι μαζί. Εξάλλου, δεν έχω μάθει να δισκογραφώ συχνά. Δεν έχω μάθει να είμαι και από δω και από κει. Αυτό το δίσκο τον έκανα μετά από πέντε χρόνια”.

****

5. Το έργο της ζωής μου

Κάτω απ' την Ακρόπολη, μπροστά στου Φιλοπάππου, είναι το παράθυρο του. Έχει στραμμένη την πλάτη στο δωμάτιο, έχει απλώσει τα πόδια του στον καναπέ και κοιτάζει έξω απ' το τζάμι, στο λαμπρό ήλιο. Δείχνει σε φόρμα. Είναι περασμένες δέκα. Ο Μίκης Θεοδωράκης είναι ήδη εδώ και αρκετά χρόνια ο μύθος του νεοελληνικού πολιτισμού, ένα πρόσωπο κομβικό για ό,τι άλλαξε στην Ελλάδα τα τελευταία 50 χρόνια. Τα γενέθλια του πλησιάζουν, είναι στις 29 Ιουλίου. Κλείνει τα 80 του χρόνια, και την άλλη Κυριακή στο Ηρώδειο δίνεται μεγάλη συναυλία με τίτλο «Τα τραγούδια του έρωτα και της αγάπης»,
με τον Μαχαιρίτσα, τον Μπάση, τη Βενετσάνου, τη Σόνια Θεοδωρίδου και τον Ζάχο Τερζάκη.
Πρόκειται για μια συναυλία που ενώνει τη λαϊκή πλευρά της μουσικής του, την έντονα ερωτική, με τη συμφωνική φόρμα.
Ο Μίκης έχει μέσα του ρίζες βαθιές απ' τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας και τη νησιωτική μας παράδοση. Γεννήθηκε στη Χίο, από πατέρα Κρητικό. Η μητέρα του ήταν από τον Τσεσμέ, απέναντι, από τη Μικρά Ασία. Σε ηλικία 27 ετών, ο περίφημος αρμοστής Σμύρνης, ο Στεργιάδης, είχε γνωρίσει τον πατέρα του κάπου στα Γιάννενα που υπηρετούσε, και τον πήρε μαζί του. Ήταν δικηγόρος, στέλεχος του υπουργείου Εσωτερικών. Και μετά έγινε Βοηθός Αρμοστού. Με έδρα τα Βούρλα, στη Σμύρνη. Εκεί υπηρετούσε και ο αδελφός της μάνας του Μίκη, και έτσι γνωρίστηκαν. Αρραβωνιάστηκαν. Αυτή η περιπετειώδη σχέση, η συνδεδεμένη απολύτως με τη μοιραία πορεία του νέου ελληνισμού, μοιάζει ταιριαστή και με τη δική του ζωή. Ο Μίκης έγινε σύντομα, από τις αρχές του '60, μετά τις περιπέτειες της Μακρονήσου, το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της ελληνικής αριστεράς. Και σήμερα, όταν κάνει δηλώσει για κρίσιμα θέματα, επηρεάζει την κοινή γνώμη όσο κανένας άλλος πολιτικός της αριστεράς.
Μιλάμε. Αλλά στο τέλος όλα ξεφεύγουν από τα συνήθη και ο Μίκης προτιμά αντί άλλου τινός να καταθέσει για λογαριασμό του ΕΨΙΛΟΝ ένα συνολικό απολογισμό. Και να γράψει ένα εκτενές κείμενο, που να συνοψίζει τη σκέψη του και το συναίσθημά του όχι μόνον για το παρελθόν, αλλά περισσότερο για το παρόν του λαϊκού μας πολιτισμού, αλλά και της εθνικής μοίρας. Ο Μίκης Θεοδωράκης καταθέτει, λοιπόν, για την ταξική φύση της μουσικής, για την αριστερά, για το έθνος. Και πρωτοτυπώντας, αντί της κλασικής συνέντευξης, καταλήγουμε σε μια αναλυτική μοναδική «απάντηση» που την υπογράφει ιδιοχείρως με ημερομηνία 9 Μαΐου 2005:
Θα πρέπει να αναφερθώ στην πάλη των τάξεων για την οποία κανείς δεν μιλά πια σήμερα. Για να διευκολύνω τη συζήτηση -γιατί δεν υπάρχει αρκετός χώρος- θα αναφερθώ στις δύο ακραίες τάξεις, τους μεγαλοαστούς και τους προλετάριους, στα κύρια χαρακτηριστικά τους και στις μεγάλες διαφορές τους, δηλαδή σε όλα αυτά που λέμε «κοινωνική θέση» του ενός και του άλλου: οικονομική κατάσταση και οικονομική εξάρτηση του ενός από τον άλλον. Που συνεπάγεται τον οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό, μορφωτικό και πολιτιστικό έλεγχο του ενός από τον άλλον. Επομένως τα σύνορα που χωρίζουν τις τάξεις αυτές είναι ο πλούτος, η εξουσία, η μόρφωση και ο πολιτισμός.

6. Ο Πολιτισμός των μεγαλοαστών

Το εργατικό κίνημα στον περασμένο αιώνα (συνδικάτα και κόμματα της Αριστεράς) δίνοντας μεγάλες - ιστορικές μάχες σημείωσε επιτυχίες κυρίως στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, ώστε οι προλετάριοι (Λαός) να κερδίσουν ένα μερίδιο στον εθνικό πλούτο, στην πολιτική εξουσία (κοινοβουλευτισμός) και στη μόρφωση (υποχρεωτική παιδεία). Ο τομέας όμως στον οποίο οι μεγαλοαστοί υπήρξαν ανένδοτοι ήταν ο πολιτισμός. Εδώ χρειάζεται προσοχή για να μην υπάρξουν παρεξηγήσεις. Φυσικά υπάρχει ο λαϊκός πολιτισμός. Κάθε λαός, ακόμα και οι νομάδες στην Αφρική, έχουν το δικό τους πολιτισμό. Οι Έλληνες είχαμε τη δημοτική τέχνη και αργότερα τη λαϊκή. Τέτοια τέχνη σαν τη δική μας θα βρούμε και στους γείτονες μας τους Βαλκάνιους, τους 'Αραβες και τους Τούρκους... Δεν είναι όμως ακριβώς αυτό ο πολιτισμός.
Χωρίς να θέλω να μειώσω την αξία των εθνικολαϊκών πολιτισμών (που επεκτείνεται και στα ήθη και έθιμα του κάθε λαού), οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες μας έχουν διδάξει ότι η κορυφαία μορφή τέχνης, η Αρχαία Τραγωδία, γεννιέται από τη στιγμή που παίρνοντας τους Ύμνους για τον Διόνυσο (τον Τράγο εξ ου και Τραγωδία) που ήταν τότε το αντίστοιχο με τα σημερινά λαϊκά τραγούδια και σμίγοντάς τους με πνευματικότερες τεχνικές (μύθος, πρόσωπα, διάλογοι, χορός) δημιούργησαν Τέχνη.
Αυτό φυσικά δεν σημαίνει άτι οι τοτινοί Ύμνοι και τα σημερινά Λαϊκά είναι άτεχνα. Σημαίνει ότι τους λείπει η πνευματικότητα που προσφέρει το έλλογο στοιχείο, ο στοχασμοί και η έντεχνη επεξεργασία που οδηγούν στην κατάκτηση αυτού που λέμε φόρμα (μορφή) όπως είναι μια αρχαία τραγωδία, ένα άγαλμα του Πραξιτέλους, η Ακρόπολη του Ικτίνου, μια συμφωνία του Μπετόβεν, ένα θεατρικό έργο του Σαίξπηρ, ένα ποίημα του Καβάφη, του Ρίτσου, του Ελύτη και ούτω καθ' εξής. Όλες αυτές οι καλλιτεχνικές κατακτήσεις δεν έρχονται σε αντίθεση ούτε φυσικά προσβάλλουν τη λαϊκή τέχνη από την οποία ουσιαστικά προέρχονται. Αν το δούμε από την άποψη των κοινωνικών τάξεων, όλα τα μεγάλα έργα τέχνης τα καρπώθηκαν μονάχα οι πλούσιοι, δηλαδή η άρχουσα τάξη της κάθε εποχή και οι μορφωμένοι που κινούνται γύρω από τον ήλιο της εξουσίας.
Με άλλα λόγια οι φτωχοί, οι αμόρφωτοι, δηλαδή ο κάθε φορά Λαός έμενε απ' έξω απ' αυτές τις πνευματικές - καλλιτεχνικές κατακτήσεις που εξύψωναν τον άνθρωπο σ' αυτό που λέμε πνευματικός πολιτισμός. Γιατί όταν λέμε αθηναϊκός πολιτισμός εννοούμε την Τέχνη των Αθηναίων χωρίς να υποτιμούμε φυσικά τις υπάρχουσες τότε λαϊκές μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης.

Το εμπόριο της μεγάλης τέχνης

Τι σημαίνει όμως για την Άρχουσα Τάξη αυτό το Μονοπώλιο; Σημαίνει μιαν υπεροχή πολύτιμη γι' αυτούς, γιατί τους ξεχωρίζει από τους άλλους, τους πληβείους, και τους χαρίζει μιαν ανωτερότητα που έως σήμερα κανένα συνδικάτο-κόμμα και εργατικοί αγώνες όχι μόνο δεν κατάφεραν αλλά ούτε σκέφτηκαν να θίξουν. Τη Μεγάλη Τέχνη σήμερα η διεθνής ολιγαρχία την εμπορευματοποιεί, γιατί δεν έχει να φοβηθεί τίποτα από μια μυωπική Αριστερά που οι επιδιώξεις της σταματούν στα οικονομικά αιτήματα. Γιατί δεν ξέρει ότι αυτό που παγιώνει την υπεροχή των Εξουσιαστών είναι η αίσθηση ότι μόνο αυτοί είχαν και έχουν το προνόμιο - μονοπώλιο να συνδιαλέγονται σαν ίσος προς ίσον με τους πνευματικούς - καλλιτέχνες δημιουργούς, των οποίων τα έργα τα φυλάσσουν σαν κόρη οφθαλμού από τον χύδην όχλο που τώρα, αν και «κυρίαρχος λαός», σταματά μπροστά στην πόρτα της Τέχνης.
Σήμερα τον βλέπουμε μάλιστα να υπερηφανεύεται γι' αυτό.
«Όχι, δεν θέλουμε εμείς Τέχνη και κουραφέξαλα. Εμείς είμαστε λαός. Έχουμε τα τσαρούχια μας και τα τίμια ρούχα του προλετάριου που είναι απείρως ανώτερα από εκείνα των Ποιητών, των Συνθετών, των Ζωγράφων και γενικά των "Έντεχνων"».
Εγώ, από τα 1960 που ξεκίνησα με τον «Επιτάφιο», επιχείρησα να σπάσω αυτή την αντίληψη. Η θητεία μου στην Αριστερά είχε αρχίσει απ' τα χρόνια της Κατοχής. Συνεχίστηκε την εποχή του Εμφυλίου, για να φτάσει στους Λαμπράκηδες. Φαίνεται ότι ο περισσότερος κόσμος δεν έχει καταλάβει ότι οι φυλακές και οι εξορίες που κράτησαν χρόνια και χρόνια ήταν για μας σχολεία. Ως καλλιτέχνης ήταν επόμενο να σκύψω περισσότερο επάνω στα προβλήματα της Τέχνης. Τέχνη και κοινωνία, Τέχνη και Αριστερά, Τέχνη και Πάλη των Τάξεων ήταν το αντικείμενο των ερευνών μου. Έτσι μπαίνοντας στο στίβο του λαϊκού τραγουδιού ήμουν ώριμος να περάσω από τη θεωρία στην πράξη. Η επιλογή των λαϊκών μουσικών δεν έγινε φυσικά τυχαία. Είχα το χάρισμα ως συνθέτης να εκφράζομαι με τρόπους λαϊκούς, μιας και η ρίζα της έμπνευσής μου ήταν κοινή με κείνη των λαϊκών μας τροβαδούρων. Γιατί τι άλλο είμαστε εμείς στα ξερονήσια, παρά Λαός; Και μάλιστα «ενεργητικός», «μάχιμος», «επιθετικός» και προπαντός όρθιος!

«Ο στόχος μου, η νέα τέχνη »

Ποιος ήταν ο στόχος μου; Να κατορθώσω ξεκινώντας από τη βάση του λαϊκού και αφού εξασφαλίσω την εμπιστοσύνη του λαού να ανυψωθώ εγώ ο ίδιος ταυτόχρονα με τον συνομιλητή μου σε όλο και ψηλότερες κορυφές πνευματικότητας, ώστε κάποτε να φτάσουμε μαζί στην κορυφή μιας Νέας Τέχνης, μέσα στην οποία ο Λαός θα αναγνώριζε τον εαυτό του, μιας Τέχνης εφάμιλλης μ' αυτήν που η 'Αρχουσα Τάξη φύλαγε για τον εαυτό της, όπως οι θεοί του Ολύμπου κρατούσαν για τον εαυτό τους τη Φωτιά.
Γι' αυτό ακριβώς ξεκίνησα την προσπάθεια μου πατώντας επάνω σ' έναν Ποιητή, τον Ρίτσο, για να συνεχίσω και με άλλους Ποιητές που έως τότε ήταν κτήμα αποκλειστικό των ολίγων.
Τα αποτελέσματα αυτής της ψυχολογικής και στη συνέχεια πολιτικής συνειδητοποίησης, ευθύνης και δύναμης που εισέπραξε ο Λαός μας και κυρίως η νεολαία μας δεν άργησαν να φανούν. Τι άλλο ήταν οι στρατιές των Λαμπράκηδων: Τριακόσιες χιλιάδες νέοι σε όλη την Ελλάδα, σε χωριά, συνοικίες, εργοστάσια, σχολεία! Ήσαν η δύναμη που έπαιρναν οι απλοί άνθρωποι από την αίσθηση ότι γίνονται ισότιμοι συνομιλητές στη δημιουργία μιας ολότελα δικής τους Τέχνης, μιας και το καινούριο γι' αυτούς (Μεγάλη Ποίηση, νέες φόρμες όπως ορατόρια, λαϊκές συναυλίες κ.λπ.) ισορροπούσε μέσα τους με τα οικεία γι' αυτούς στοιχεία: λαϊκότροπες μελωδίες, λαϊκά όργανα, λαϊκοί τραγουδιστές.

Η αντεπίθεση της εξουσίας

Για πρώτη φορά μέσα σε ένα πλατύ εθνικολαϊκό κίνημα με πρωτοπορία τη νεολαία έσμιξαν οργανικά σε ένα ενιαίο Όραμα - Στόχο η κοινωνικοπολιτική με την πολιτιστική αλλαγή. Πράγμα άλλωστε που προέβλεπαν οι κλασικοί του μαρξισμού και που φυσικά δεν πραγματοποιήθηκε. Ενώ εδώ υπήρχαν και χειροπιαστά αποτελέσματα με έργα που σήμερα απ' τη μια μεριά έχουν καταταγεί στις κατακτήσεις του νεοελληνικού πολιτισμού, όμως καθώς οι πονηροί εξουσιαστές κάθε είδους φρόντισαν να τα απονευρώσουν και να τα διαχωρίσουν από το πολιτικό - κοινωνικό και ταξικό τους μήνυμα και ουσία, τα πιο πολλά θεωρούνται σχεδόν... μουσειακά.
Έτσι για πρώτη φορά στην ιστορία του εργατικού κινήματος απειλήθηκε το τελευταίο απόρθητο φρούριο μιας Ολιγαρχίας, το φρούριο της Μεγάλης Τέχνης. Τώρα ένας ολόκληρος λαός δεν είχε ανάγκη από τα εμπορευματοποιημένα προϊόντα τέχνης με τα οποία τους τάιζαν για να τους κοιμίσουν και να βγάλουν λεφτά. Τώρα αυτός ο λαός απειλούσε το φρούριο τους υψώνοντας απέναντι του τη δική του Μεγάλη Τέχνη.
Δυστυχώς ήρθε η Χούντα (γιατί άραγε οι στρατιωτικοί απαγόρευσαν ολοκληρωτικά τη μουσική μου;) και μετά η μεγάλη ιδεολογικοπολιτική σύγχυση της μεταπολίτευσης, για να φτάσουμε σήμερα στον απόλυτο θρίαμβο των σύγχρονων θεών του Ολύμπου, που ήσυχοι πια -αφού δεν υπάρχει πλέον Προμηθέας για να μας απειλήσει-χαίρονται με το θέαμα ενός λαού που πηδά στις πίστες και στα κανάλια ζαλισμένος από περηφάνια, γιατί έμεινε «αγνός», «αληθινός», «γνήσιος» μακριά από τα Φρούρια της Εξουσίας όπως αυτό της Μεγάλης Τέχνης, όμως μιας Τέχνης βαθύτατα λαϊκής, βαθύτατα ελληνικής και βαθύτατα επαναστατικής, με την έννοια ότι ύψωνε τη σημαία του προλεταριάτου, του αδικημένου, τη σημαία του Λαού επάνω στην πολυτιμότερη κατάκτηση των Μεγαλοαστών, την Τέχνη.
Θα προσέθετα, ότι η Ελληνική Ολιγαρχία δεν παρατηρεί απλά τον Λαό να χορεύει επάνω στη δυστυχία του αλλά τον βοηθά κιόλας. Γιατί απ' τη μια πλευρά φιμώνει όλο και περισσότερο όλους εμάς που συμμετείχαμε σ' αυτό το ιστορικό πείραμα, ενώ αντίθετα προβάλλει με όλα τα μέσα την άλλη πλευρά του «πολιτισμού» μας. Πώς να μη θυμηθώ εδώ τον παμπόνηρο Κίσινγκερ που από την κορυφή της Ουάσιγκτον έστειλε από το 1974 σε όλους τους ενδιαφερόμενους την «ντιρεκτίβα»: χτυπήστε τους Έλληνες στον πολιτισμό τους. Λέτε να εννοούσε τις πίστες. Εγώ δεν το πιστεύω...
Αυτή είναι η κατάθεση του Μίκη. Ο ίδιος θυμάται πως όταν μπήκε στη Βουλή το 1964 τον κοίταζαν σαν παράξενο φαινόμενο και λέγανε «μα πώς είναι δυνατόν ένας καλλιτέχνης να έχει τις
ικανότητες ενός εκπροσώπου του έθνους». Και όμως, είναι ίσως ο μόνος πολιτικός της αριστεράς που μέσω της μουσικής του κατάφερε να έχει εθνική αποδοχή και να γίνει ο δικός μας Homme de la Nation. Προς το παρόν ας τον ακούσουμε για μια ακόμα φορά την άλλη Κυριακή στο Ηρώδειο. Για όλα τα υπόλοιπα, για τις αντιρρήσεις μας και τις κριτικές μας, έχουμε καιρό.

*****
7. Παιδεία-μελοποιημένη ποίηση και Μίκης Θεοδωράκης


Τούτο το κείμενο θέλω να το αφιερώσω, με ταπεινότητα, σε μια μεγάλη ψυχή, σ’ ένα φωτεινό πνεύμα, σ’ ένα οικουμενικό μουσικό, σε μια ανθρώπινη φύση με τα «συστατικά» του «σωστού» και του «λάθους», στο ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ.

του Γιώργου Σακελλαρίδη*
Η Παιδεία - ως αληθινή Μόρφωση – και όχι ως Κατάρτιση σε ένα ειδικό τομέα ή ως «αποθησαυρισμός» χαρτιών που παραπέμπουν σε «συναλλαγματικές χωρίς αντίκρισμα» - είναι θείο δώρο. Αυτό το θείο δώρο, οι σημερινές «νέο δικτατορικές» δυτικές κυβερνήσεις το έχουν μετατρέψει σε κάλπικη παιδεία.

Μια παιδεία που ενώ «μιλά» για πρόοδο, την ίδια στιγμή απεχθάνεται τα «ανοιχτά» μυαλά και όσους δεν υποτάσσονται στις προσταγές , τους σχεδιασμούς και τα θέλω των «σχεδιαστών» του «υπηκόου ανθρώπου». Του ανθρώπου που χωρίς διάθεση για αντίσταση και αγώνα, ακολουθεί , υποτάσσεται, σωπαίνει, συμφωνεί , την ίδια στιγμή που διαφωνεί με τους «κυβερνήτες» του.

Τους «κυβερνήτες» του που δυστυχώς ξεχνά πως ο ίδιος, με τη ψήφο του, τους έβαλε να τον δυναστεύουν. Να αποφασίζουν για τη δυστυχία του, αντί για την προκοπή και την ευτυχία του.

Αναρωτιέμαι. Μήπως γίναμε κι εμείς οι Έλληνες αντίγραφα «τεχνολογικού ανθρώπου;» Πρόλαβαν λοιπόν να μας «αλώσουν» διαβρώνοντας την παιδεία μας, τη γλώσσα μας, τον πολιτισμό μας;

Αυτό όμως που πραγματικά φοβίζει και συνάμα κινητοποιεί ώστε να επιμένουμε να το επισημαίνουμε όποτε μας δίνετε η ευκαιρία, είναι η παθογένεια πολλών μέσων μαζικής ενημέρωσης, κυρίως τηλεοπτικών σταθμών.

Βλέπετε, τα Μ.Μ.Ε. (στη μεγάλη τους πλειοψηφία), «παράγουν» τη δική τους παιδεία. Κι είναι αυτή μια παιδεία που πολλές φορές «διδάσκει» ευτέλεια, κοινωνική κριτική (αλλιώς κουτσομπολιό), λήθαργο αναφορικά με τις σημαντικές ανθρώπινες αξίες και τα πραγματικά προβλήματα που ταλανίζουν το λαό μας.

Από την άλλη πλευρά, όσο θα στηριζόμαστε στα ελάχιστα «φωτεινά πνεύματα» και θα τα αναζητούμε με απελπισία για να τα κάνουμε οδηγούς μας, τόσο θα κινδυνεύουμε να μείνουμε άπραγοι.

Πολύ περισσότερο δεν πρέπει να ψάχνουμε «οδηγούς» μέσα από τα διάφορα κομματικά πλαίσια. Καθένας από μας είναι που πρέπει να γίνει το «φως» και η «σπίθα» για αντίσταση και αγώνες, απέναντι στους νέους «οικονομικούς αποικιοκράτες-κατακτητές» των λαών.

Όσο μένουμε κλεισμένοι στους «φόβους» μας, τόσο θα χάνουμε δικαιώματα, τόσο θα «υποθηκεύουμε» το μέλλον των παιδιών μας και το δικό μας παρελθόν και παρόν.

Ο Σαράντος Καργάκος σε μια μελέτη του για την παιδεία σημειώνει «πως προκύπτει ένα σοβαρό εθνικό πρόβλημα.

Το πρόβλημα της αποξένωσης της παιδείας του Έλληνα μαθητή από την ελληνική γλώσσα και συνεπώς του αυριανού Έλληνα από τη γλώσσα του. Και δεν είναι αυτός ο μόνος μελλοντικός κίνδυνος. Οι νέοι ιμπεριαλισμοί έχουν πνευματικό χαρακτήρα».

Οι λαοί δεν κατακτώνται πλέον με συμβατικά όπλα, αλλά με τον αποπροσανατολισμό της παιδείας τους από τον ανθρωποκεντρικό της προορισμό, με την έντεχνη αποδυνάμωση και τη «φθορά» του πολιτισμού τους, με την οικονομική τους εξαθλίωση.

Για μας τους Έλληνες, η επίθεση στρέφεται και εναντίον της γλώσσας μας. Της γλώσσας που μας κράτησε και μας κρατά «στη ζωή» ως έθνος με ξεχωριστή πνευματική ιστορία.

Η μουσική - μέσα από τη διάσταση της μελοποιημένης ποίησης- είναι ένας τρόπος αυθεντικής μόρφωσης του λαού και συνάμα τρόπος αντίστασης απέναντι στους τεχνοκρατικούς σχεδιασμούς που παραβλέπουν και παραγκωνίζουν τον άνθρωπο.

Ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν ο πρώτος σύγχρονος έλληνας καλλιτέχνης μουσικός που συνειδητοποίησε πως η μελοποιημένη ποιοτική ποίηση , μπορεί να λειτουργήσει ως μια ιδιότυπη μορφή «λαϊκής» παιδείας.

Τα πιστεύω, τις αξίες, τα οράματα, την ιδεολογία , την υψηλή αισθητική ελλήνων και ξένων ποιητών, ήρθε ο Μίκης Θεοδωράκης να τα συνδέσει με μουσικά μοτίβα κατανοητά από τον απλό άνθρωπο και το σημαντικότερο, να τα αποδώσει με μουσικά όργανα της λαϊκής παράδοσης, όπως το μπουζούκι και το σαντούρι και με ανθρώπινες φωνές, άλλοτε βυζαντινού και άλλοτε λαϊκού χαρακτήρα.

Σε περιόδους μεγάλων οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών δυσκολιών η μελοποιημένη ποίηση του Μίκη Θεοδωράκη, «όργωσε» και «έσπειρε» στις ψυχές μας.

Μας μίλησε και εξακολουθεί να μας μιλά με αισιοδοξία και αποφασιστικότητα .

Με «φωνή» ελληνική και συγχρόνως οικουμενική, μέσα από «τραγουδισμένους» στίχους όπως αυτοί του Άγγελου Σικελιανού που ακολουθούν, ( από το Πνευματικό Εμβατήριο), μακριά από «χρώματα» κομμάτων. Έτσι όπως τους όρισε ο ποιητής. Το νόημα τους μπορεί να μας φανεί σήμερα χρήσιμο, όσο ποτέ άλλοτε.

Μπρος βοηθάτε να σηκώσουμε
τον ήλιο πάνω απ' την Ελλάδα.
Ομπρός βοηθάτε να σηκώσουμε
Τον ήλιο πάνω από τον κόσμο.

Τι ιδέτε κόλλησεν η ρόδα του
Βαθιά στη λάσπη.
Κι α ίδετε χώθηκε τ' αξόνι του
Βαθιά μες το αίμα.

Ομπρός παιδιά και δε βολεί
Μοναχός του ν' ανέβει ο ήλιος.
Σπρώχτε με γόνα και με στήθος
Να τον εβγάλουμε απ' τη λάσπη.

Σπρώχτε με στήθος και με γόνα
Να τον εβγάλουμε απ' το γαίμα.
Ομπρός αδέλφια και μας έζωσε με τη φωτιά του
Εμπρός κι φλόγα του μας τύλιξε αδελφοί μου.

*Ο Γιώργος Σακελλαρίδης είναι διδάκτορας μουσικής 
παιδαγωγικής και διευθυντής Χορωδιών


Του χρωστάμε την, χωρίς να ξέρεις γράμματα, αποστήθιση τόσων ποιημάτων

Το 1967 ήμουν 10 χρονών. Το 1974 μάθαινα ιταλικά στην Scuola Italiana στην Πατησίων απέναντι από το Πολυτεχνείο. Από τότε και μετά ξεχώριζα το δακρυγόνο από τα πεντακόσια μέτρα.

Ανάμεσα σ' αυτά τα χρόνια έμαθα τα τραγούδια του Μίκη. Την Μπαλάντα του Αντρίκου του Κ. Βάρναλη, το Στρώσε το στρώμα σου για δυό του Ιάκωβου Καμπανέλλη. Μ' άρεσε να παίζει στην κιθάρα τη «Μαργαρίτα Μαγιοπούλα» γιατί είχε απλά ακόρντα και ωραία δεύτερη φωνή μπορούσες να κάνεις στο Αχ! του ρεφρέν. Ψιθύριζα δήθεν αδιάφορα «μύρισε το σφαγείο μας θυμάρι και το κελί μας κόκκινο ουρανό». Ο πατέρας με άκουγε στωικά. Ήταν στρατιωτικός εν ενεργεία.

Μετά οι διαδηλώσεις. Βραχνιάζαμε. «Είμαστε δυο --είμαστε τρεις- είμαστε χίλιοι δεκατρείς». Στο φεστιβάλ του Ρήγα και της ΚΝΕ. Πήγαινα. Πουθενά δεν χώραγα. Χρόνια μετά συγκινήθηκα με τις «Μπαλάντες». Ποίηση του Μανώλη Αναγνωστάκη. Ειδικά το «Δρόμοι παλιοί» που ο Θεοδωράκης είχε πάρει απ' το χέρι το λόγο και τον άφηνε να στέκεται, να περπατά, να νιώθει, να θυμάται, να ζυγιάζει τα αναδυόμενα συναισθήματα. Τι τέλεια απόδοση του νοήματος στη φράση «κρατώντας μια σπίθα τρεμόσβηστη στις υγρές μου παλάμες».

Του χρωστάμε, την χωρίς να ξέρεις γράμματα, αποστήθιση τόσων ποιημάτων, τόσων μεγάλων ποιητών. Χωρίς τον Θεοδωράκη δεν θα μπορούσαμε ποτέ να τραγουδήσουμε τον λόγο τους όλοι μαζί. Είτε για τη χαρά μας, είτε για τις λύπες μας. Είτε για την ενθύμηση της πνευματικής μας κληρονομιάς. «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ και μυρσίνη εσύ δοξαστική». Άξιον Εστί.

Ευχαριστώ τη «ζωή» του που διαρκεί και χώρεσε και μένα στη Γ΄ Πολιτεία του.

Με τιμή
Λίνα Νικολακοπούλου 1999


8.  ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ
«Ενα έργο για το τέλος της πορείας μου»

Η συμφωνική πλευρά της μουσικής του παραμένει άγνωστη για μεγάλη μερίδα του κοινού. Με αφορμή τη σημερινή συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, ο μεγάλος δημιουργός μάς μυεί στον πυρήνα της και μιλάει για «το κύκνειο άσμα»

 Ο Μίκης Θεοδωράκης στην Πλατεία Μπέμπεπλατς του Βερολίνου το 1984, σε πρόβα του «Κάντο Χενεράλ»

Ο Μίκης Θεοδωράκης πήγε στο Ωδείο της Πάτρας στα μέσα της δεκαετίας του '30 και έκανε μαθήματα βιολιού. Το 1938 είχε ήδη γράψει τα πρώτα του τραγούδια, τα οποία αργότερα χρησιμοποίησε σε μεταγενέστερα έργα και προπαντός στις όπερες. «Οταν στα 1942 πρωτοάκουσα συμφωνική μουσική, αρρώστησα! Λέω στον πατέρα μου: "Ελα στον κινηματογράφο να ακούσεις τι θέλω να κάνω". Ηταν ένα κινηματογραφικό έργο στο οποίο μια χορωδία τραγουδούσε τον Υμνο της Χαράς του Μπετόβεν. Εγώ πήγαινα να δω την ταινία κάθε βράδυ» εξομολογείται ο ίδιος ενώ το 1947, εξόριστος στην Ικαρία, ακούει για πρώτη φορά το τραγούδι «Καπετάν Ανδρέα Ζέππο» του Γιάννη Παπαϊωάννου και ανακαλύπτει την κουλτούρα του λαϊκού τραγουδιού.

Πάνω σε αυτήν την παράλληλη γραμμή - συμφωνική και έντεχνη λαϊκή - διαμορφώνει το μετέπειτα έργο του. Και αν το πιο λαϊκότροπο - με αιχμές τον «Επιτάφιο», το «Αξιον Εστί», την «Πολιτεία» και άλλα - διείσδυσε σε ευρύ κοινό και απέκτησε την ακτινοβολία που σφράγισε μια ολόκληρη χώρα, το συμφωνικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη παρέμεινε υποφωτισμένο - τουλάχιστον στην Ελλάδα. Γιατί στο εξωτερικό έργα του Μίκη, όπως για παράδειγμα το «Καρναβάλι», έχουν μεγάλη δημοφιλία.
Σήμερα, μια συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών εστιάζει στη συμφωνική του μουσική και ειδικότερα στη «Ραψωδία» για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων σε ποίηση Διονύση Καρατζά, στο έργο «Lorca» για φωνή, κιθάρα και συμφωνική ορχήστρα σε ποίηση Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα και στη Σουίτα Μπαλέτου «Οι εραστές του Τερουέλ».

«Η συναυλία στο Μέγαρο Μουσικής έχει ιδιαίτερη σημασία για μένα, γιατί με την πρώτη παγκόσμια εκτέλεση του έργου μου "Ραψωδία για έγχορδα" κλείνει οριστικά η ενασχόλησή μου με τη μουσική σύνθεση. Εάν εκλάβουμε ως σημείο εκκίνησης τη σύνθεση του πρώτου μου τραγουδιού στην Πάτρα (1937), τότε ώς το 2010 που συνέθεσα τη "Ραψωδία" έχουμε 73 χρόνια. Εάν πάλι θεωρήσουμε ως αρχή ένα έργο πιο σύνθετο, για τετράφωνη χορωδία, όπως η "Κασσιανή" που γράφτηκε το 1942 στην Τρίπολη, τότε η διάρκεια της απόλυτης και συνεχούς αφοσίωσής μου στη σύνθεση μουσικής διήρκεσε 68 χρόνια»! σημειώνει στα «ΝΕΑ» ο ίδιος ο Μίκης και συμπληρώνει με μια δόση απολογισμού: «Γι' αυτό και θεωρώ τη σύνθεση της "Ραψωδίας" ως το κύκνειο άσμα μου, γιατί διαπίστωσα ότι μετά το 2010, μετά τα 85 μου χρόνια, με εγκατέλειψαν οι δημιουργικές δυνάμεις που ειδικά για τη σύνθεση συμφωνικής μουσικής οφείλουν να είναι ιδιαίτερα ακμαίες... Για τον λόγο αυτό συγκέντρωσα όσες δυνάμεις μού είχαν απομείνει και συνέθεσα ένα έργο που να σφραγίζει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο το τέλος της πορείας μου στον χώρο της μουσικής».

H «ραψωδία». Ο μεγάλος όμως δημιουργός μάς μυεί και στον πυρήνα του συμφωνικού του έργου, τονίζοντας την ικανοποίηση και τη χαρά του για το γεγονός πως τα έργα θα παρουσιαστούν από τη Συμφωνική της ΕΡΤ υπό τον Μίλτο Λογιάδη ενώ δεν ξεχνά να ευχαριστήσει τον ποιητή Διονύση Καρατζά για τη «Ραψωδία». «Επέλεξα ένα μουσικό σύνολο και μια μουσική φόρμα που αποτελούν αληθινή πρόκληση για κάθε συνθέτη, όπως λ.χ. το σχέδιο με μολύβι ή κάρβουνο για τον ζωγράφο, δεδομένου ότι με το Κουιντέτο Εγχόρδων που είναι η Ορχήστρα Εγχόρδων όλα είναι "γυμνά", μουσικές φράσεις, αντιστικτικοί διάλογοι, αρμονικές σχέσεις και βηματισμοί και προπαντός διαρκής και απόλυτη ηχητική ισορροπία ανάμεσα σε πέντε και μόνο φωνές (δηλαδή κατηγορίες οργάνων). Δηλαδή - ας το πω καθαρά - θέλησα να αναδείξω δύο κυρίως στοιχεία από την προσωπική μου εμπειρία: την ποικιλία και τον πλούτο του μελωδικού υλικού και την τεχνική τής σύνθεσης των αντιθέσεων, ώστε το αποτέλεσμα να έχει κάθε στιγμή και από κάθε πλευρά, αρμονική και αντιστικτική, τη σφραγίδα της προσωπικής και αυθεντικής δημιουργίας».
Με ζεστά λόγια μιλάει ο Μίκης Θεοδωράκης και για τη Μαρία Φαραντούρη: «Χαιρετίζω την παρουσία της Μαρίας, που είχα τη μεγάλη χαρά να δω να την αποθεώνει το βιεννέζικο κοινό πριν από λίγες εβδομάδες στην αίθουσα του Konzerthaus, όπου ερμήνευσε το Μάουντχάουζεν».

Η παρουσία της Φαραντούρη σήμερα στο Μέγαρο Μουσικής δίνει την ευκαιρία στον Μίκη να μιλήσει λίγο παραπάνω για την ερμηνεύτρια και τα τρία έργα του. Μάλιστα με την τραγουδίστρια φέτος κλείνουν συνεργασία πενήντα χρόνων, από το 1963 όταν την άκουσε για πρώτη φορά στο Δημοτικό Θέατρο του Πειραιά να τραγουδά τον «Καημό»: «Η Μαρία ερμηνεύει τα επτά τραγούδια του κύκλου "Romancero Gitano" σε ποίηση του Λόρκα και ελεύθερη απόδοση στα ελληνικά του Οδυσσέα Ελύτη, σε μια διασκευή για συμφωνική ορχήστρα, χορωδία και σόλο κιθάρα με ερμηνευτή τον υπέροχο Ιάκωβο Κολανιάν. Η σύνθεση του έργου αυτού έγινε τον Μάρτιο του 1967 στην Αθήνα και η πρώτη εκτέλεση στα 1970 στη Ρώμη πάντα με τη Μαρία, η οποία την ίδια εποχή ηχογράφησε το έργο με τον σπουδαίο κιθαρίστα Τζων Ουίλιαμς σε μια άλλη εκδοχή του για φωνή και σόλο κιθάρα. Οπως και πάλι η Μαρία, με τον Κώστα Κοτσιώλη αυτή τη φορά στην κιθάρα, ερμήνευσε την "πρώτη" της συμφωνικής μορφής του έργου στην Komische Oper του Ανατολικού Βερολίνου στις αρχές της δεκαετίας του '80. Το τρίτο έργο, τη Σουίτα Μπαλέτου «Εραστές του Τερουέλ», το συνέθεσα στα 1958 στο Παρίσι, έπειτα από παραγγελία της Λουντμίλα Τσερίνα και του μπαλέτου της. Η πρεμιέρα δόθηκε τον ίδιο χρόνο στο θέατρο Σάρα Μπερνάρ και είχα τη χαρά να διευθύνω στις παραστάσεις την Ορχήστρα Λαμουρέ, μια από τις καλύτερες της Γαλλίας».

Πρώτη στο Μέγαρο

Η «Ραψωδία» για βαρύτονο και ορχήστρα εγχόρδων σε ποίηση Διονύση Καρατζά που θα παρουσιαστεί σήμερα για πρώτη φορά στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών είναι αφιερωμένη στον γερμανό φίλο του Μίκη, τον Πέτερ Χάνσερ-Στρέκερ ως ένα είδος φόρου τιμής του συνθέτη στη χώρα που ο ίδιος αποκαλεί «πατρίδα του συμφωνικού του έργου».











 Βιβλιογραφία βάσει του ΕΚΕΒΙ*

2011) Μπορούμε, Ίνδικτος
(2011) Σπίθα: Για μια Ελλάδα ανεξάρτητη και δυνατή, Ιανός
(2011) Το χρέος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
(2010) Σπίθα, Ίνδικτος
(2009) Ο Μίκης Θεοδωράκης μιλάει για τη συμπαντική αρμονία, Bond-us music [κείμενα, αφήγηση]
(2009) Οι δρόμοι του αρχαγγέλου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
(2008) Ο συμφωνικός Θεοδωράκης, Εκδόσεις Πατάκη
(2004) I Had Three Lives, Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη
(2004) Μάνου Χατζιδάκι εγκώμιον, Ιανός
(2003) Που να βρω την ψυχή μου..., Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη
(2003) Το μανιφέστο των Λαμπράκηδων, Ελληνικά Γράμματα
(2002) Που να βρω την ψυχή μου..., Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη
(2002) Που να βρω την ψυχή μου..., Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη
(2000) Να μαγευτώ και να μεθύσω, Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη
(2000) Οι δρόμοι του αρχαγγέλου, Κέδρος
(1999) Μελοποιημένη ποίηση, Ύψιλον
(1999) Οι δρόμοι του αρχαγγέλου, Κέδρος
(1998) Μελοποιημένη ποίηση, Ύψιλον
(1997) Μελοποιημένη ποίηση, Ύψιλον
(1996) Οι δρόμοι του αρχαγγέλου, Κέδρος
(1995) Οι δρόμοι του αρχαγγέλου, Κέδρος
(1990) Ανατομία της μουσικής, Αλφειός
(1990) Ζητείται αριστερά, Εκδόσεις Ι. Σιδέρης
(1989) Αντιμανιφέστο, Γνώσεις
(1989) Πού πάμε;, Αλφειός
(1988) Οι δρόμοι του αρχαγγέλου, Κέδρος
(1986) Για την ελληνική μουσική, Εκδόσεις Καστανιώτη
(1976) Δημοκρατική και συγκεντρωτική αριστερά, Εκδόσεις Παπαζήση
(1976) Οι μνηστήρες της Πηνελόπης, Εκδόσεις Παπαζήση
(1976) Περί τέχνης, Εκδόσεις Παπαζήση



Συμμετοχή σε συλλογικά έργα

(2010)
1944: Ο μοιραίος Δεκέμβριος μέσα από το φακό του Dmitri Kessel, Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη
(2010) Άξιος εστί, Εκδοτικός Οργανισμός Π. Κυριακίδη
(2007) Βλέπω το σημερινό κόσμο, Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων (Ο.Ε.Δ.Β.)
(2007) Ελληνικότητα και "διανόηση", Ιανός
(2007) Συμπαντική αρμονία, μουσική και επιστήμη, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης
(2004) Άξιος εστί: Ο Μίκης Θεοδωράκης αφηγείται τη ζωή του στον Γ. Π. Μαλούχο και συνθέτει την ιστορία της νεότερης Ελλάδας, Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη
(2004) Άξιος εστί: Ο Μίκης Θεοδωράκης αφηγείται τη ζωή του στον Γ. Π. Μαλούχο και συνθέτει την ιστορία της νεότερης Ελλάδας, Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη
(2004) Γιώργος Νταλάρας: Αφιέρωμα στον Βασίλη Τσιτσάνη, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
(2003) Ικαρία, Fotorama
(2003) Τα παιδικά μου χρόνια, Εκδόσεις Καστανιώτη
(2001) Μίκης Θεοδωράκης: Λυσιστράτη, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

Λοιποί τίτλοι
(2011) Ελύτης, Οδυσσέας, 1911-1996, Με το λύχνο του άστρου, Ύψιλον [μουσική σύνθεση]
(2010) Μαουτχάουζεν, Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ. [μουσική σύνθεση]
(2008) Gala Russia - Greece, Εκδόσεις Καστανιώτη [μουσική σύνθεση]
(2006) Επιτάφιος, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2005) Neruda, Pablo, 1904-1973, Canto general, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2004) Trio, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2004) Trio, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2004) Trio, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2003) Ιγερινού, Κάκια, Όπως στον Πινόκιο, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2001) Lorca, Federico García, 1898-1936, Romancero Gitano, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2001) Επιφάνια Αβέρωφ, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2001) Κύκλος Φαραντούρη, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2000) Canto Olympico, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2000) Melos, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2000) Passacailles, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2000) Lorca, Federico García, 1898-1936, Romancero Gitano, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2000) Διόνυσος, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2000) Θαλασσινά φεγγάρια, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2000) Ραψωδία για βιολοντσέλο και ορχήστρα, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2000) Ραψωδία για κιθάρα και ορχήστρα, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(2000) Ταξίδι μέσα στη νύχτα, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Adagio. Sinfonietta, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Les Eluard, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Zorbas, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Άξιον Εστί, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Ασίκικο πουλάκη, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Επιτάφιος, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Η Βεατρίκη στην οδό Μηδέν, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Καρναβάλι, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Μια θάλασσα γεμάτη μουσική, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Μικρές Κυκλάδες, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Ο κύκλος, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Τα λυρικά, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Το τραγούδι του νεκρού αδελφού, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1999) Φαίδρα, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1998) 20 τραγούδια για πιάνο και αρμόνιο, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1998) Kostas Kariotakis, Παπαγρηγορίου Κ. - Νάκας Χ. [μουσική σύνθεση]
(1998) Επιφάνια, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1998) Λιποτάκτες, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1998) Μπαλάντες, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1998) Πνευματικό εμβατήριο, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1998) Πνευματικό εμβατήριο, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1998) Χαιρετισμοί, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1997) Τα λυρικώτατα, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1997) Τα λυρικώτερα, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]
(1997) Τα πρόσωπα του Ήλιου, Μουσικές Εκδόσεις Ρωμανός [μουσική σύνθεση]

(2005) Μίκης Θεοδωράκης, Κινηματογραφική αυτοβιογραφία: Ντοκουμέντα της ζωής και του έργου του Γιώργος Σγουράκης, Ηρώ Σγουράκη Αρχείο Κρήτης,  
Η έκδοση «Μίκης Θεοδωράκης - Αυτοβιογραφία», ντοκουμέντα της ζωής και του έργου του, απαρτίζεται από ένα δίγλωσσο (ελληνικά & αγγλικά) βιβλίο- λεύκωμα και μια συλλεκτική κινηματογραφική έκδοση ντοκουμέντων σε 2 DVD. 2005

*ΕΚΕΒΙ  Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, vivlionet



Πηγές

  - Ο Μίκης Θεοδωράκης και οι φίλοι του στην Κρήτη

- Παύλου Πετρίδη, Κοινωνική και πολιτική σκιαγράφηση του Μίκη Θεοδωράκη, Καποδιστριακό
Πανεπιστήμιο, nektar/arts/music

- Κείμενα του Μίκη Θεοδωράκη, ΣΠΙΘΑ

- Η λευκή τρομοκρατία στην Κρήτη, Κόκκινος Φάκελος
- «Ο Πολιτικός Θεοδωράκης (1940-1996)» του Παύλου Πετρίδη από τις εκδόσεις ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ

- Η φράση  “Καραμανλής ή Τανκς”, απόσπασμα από το θέμα:Και πάλι μόνος στο μεταπολιτευτικό σκηνικό, επάνοδος στην ενεργό πολιτική Α' μέρος
Ο ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ, Εκδόσεις Προσκήνιο, σελ 267 έως 282. ΣΠΙΘΑ

- Διαβάζοντας το Μαουτχάουζεν άκουσα αμέσως τη μουσική, ΑΥΓΗ 25/12/2012

- Το αρχείο του Μίκη Θεοδωράκη, Στεφανία Μεράκου


- Μίκης Θεοδωράκης: Ένας άνθρωπος, ένας συνθέτης, ένα έργο, Του Guy Wagner

- Οι γνωστές και άγνωστες ηχογραφήσεις στον «Επιτάφιο» του Μίκη και του Ρίτσου, Θανάσης Γιώγλου 2/5/2013, Όγδοο

Νότης Μαυρουδής  Για τον Μίκη Θεοδωράκη - Διαβάστηκε στις 25 Φεβρουαρίου 2006, στο Δημαρχιακό Μέγαρο της Ηλιούπολης οργανωμένο από τον Δήμο, προς τιμή των 80 χρόνων του Μίκη Θεοδωράκη

- Το συμφωνικό έργο του Μίκη Θεοδωράκη- Απόσπασμα από τη σελίδα ο Μίκης Θεοδωράκης και οι φίλοι του στην Κρήτη

 - Σύλλογος οι φίλοι της μουσικής, Μεγάλη μουσική βιβλιοθήκη της Ελλάδος Λίλιαν Βουδούρη

- Μίκης Θεοδωράκης ΣΠΙΘΑ TV

- Γιά μιά Νέα Ἑλληνική Ἀριστερά μετά τό Πολυτεχνεῖο, ΤΟ ΧΡΕΟΣ, Τόμος Β, σελ 803 έως 817 ΣΠΙΘΑ

- Η απαγωγή από τον Ζαν Ζακ Σερβάν Σρεμπέρ, από το δραματοποιημένο ντοκυμαντερ του ΣΚΑΙ, Μίκης Θεοδωράκης ~ Το Χρώμα Της Ελευθερίας

- Ζάτουνα - 29 Ιουλίου 1969, Ημερολόγιο εξορίας – Ζάτουνας του Μίκη Θεοδωράκη ΣΠΙΘΑ

- «Ενα έργο για το τέλος της πορείας μου», του Δημήτρη Ν. Μανιάτη ΤΑ ΝΕΑ 30/1/13

- Γιώργος Σακελλαρίδης, Παιδεία-μελοποιημένη ποίηση και Μίκης Θεοδωράκης, 31/12/2012  ΡΟΔΙΑΚΗ

- "Στη Ζάτουνα με τον Σικελιανό": ο Μίκης Θεοδωράκης αφηγείται ΣΠΙΘΑ  Τρίπολης
Από το βιβλίο του Γιώργου Λογοθέτη "Μίκης Θεοδωράκης: θρησκεία μου είναι η Ελλάδα"
(Εκδόσεις Άγκυρα, 2011 - σελ.110-111) .Το κείμενο της εισαγωγής είναι μια τροποποιημένη εκδοχή άρθρου της εφημερίδας Ελευθεροτυπία.

- Μίκη Θεοδωράκη: Ασίκικο Πουλάκη ΠυξίΔα 2004

- Ασίκικο Πουλάκη, Ιστοσελίδα Βασίλη Λέκκα

- Μια βαθιά κατάδυση στο χρόνο και στις μνήμες του,που παραμένουν άθικτες-Κείμενο-συνέντευξη: Μπάμπης Ξαρχάκος, "ArtΩς3" Μάιος του 1998.

- Paroles aux alentours de Georges Moustaki, par Mikis Theodorakis


Δημοσιευμένα κείμενα και συνεντεύξεις του Μίκη Θεοδωράκη

ΑΝΥΠΑΚΟΗ...
Άρθρο του Μίκη Θεοδωράκη στο ΒΗΜΑ 14/11/2010

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΟΡΑΜΑ...
Oμιλία του Μίκη Θεοδωράκη στην έναρξη της 9ης Συνόδου του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κοινοβουλίου 2010, με θέμα «Η Ευρώπη και η Ελληνική της κληρονομιά»

Οι ξένοι ονειρεύονται την καταστροφή της Ελλάδας...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον Κώστα Μάρδα Espresso, 19-7-2010

Ο ρόλος του Πολιτισμού για την έξοδο από την κρίση...
Ομιλία του Μίκη Θεοδωράκη σε εκδήλωση που διοργανώθηκε από τον «Συνασπισμό» την Τρίτη 1.6.2010 στην Αθήνα σχετικά με την οικονομική κρίση, τις επιπτώσεις της και τους τρόπους αντιμετώπισής της

Νοιώθω ντροπή για τους πολιτικούς που ευτελίζουν τη πατρίδα μου...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην Δέσποινα Σαββοπούλου στα ΕΠΙΚΑΙΡΑ, Δημοσίευση: 6 Μαΐου, 2010

Προμήνυμα μεγάλων συμφορών...
Δήλωση του Μίκη Θεοδωράκη 27 Απριλίου 2010

Έκκληση του Μίκη Θεοδωράκη...
«Για την υπεράσπιση της εθνικής μας συνείδησης» και άλλα σχετικά κείμενα, Δεκέμβρης 2009

Μήπως τελικά κυνηγούσα μια ουτοπία;...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην εφημερίδα «Σφήνα» 11 Δεκεμβρίου 2009

Ο Πολιτικός Θεοδωράκης...
Ομιλία του Μίκη Θεοδωράκη στην παρουσίαση του βιβλίου «Ο Πολιτικός Θεοδωράκης» του Παύλου Πετρίδη, στο Βιβλιοπωλείο Π. Κυριακίδη στις 2 Δεκεμβρίου 2009

Για ορισμένα φαινόμενα παρακμής...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην Άννα Παναγιωταρέα στον «Τύπο της Κυριακής», 22 Νοεμβρίου 2009

Tο χρήμα και η θεοποίηση του...
Άρθρο του Μίκη Θεοδωράκη, στο μηνιαίο περιοδικό «Ρεσάλτο», τεύχος 43, Οκτώβριος 2009

Κλείστε βαθειά στην καρδιά σας την Ελλάδα...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον Νίκο Νικόλιζα στο Περιοδικό «Επίκαιρα», τ.2ο, 30.10.2009

Η πολιτική σκότωσε το Ήθος, το Πνεύμα και την Τέχνη...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον Α. Πρέκα στο ΕΘΝΟΣ 13.9.2009 2009

Ο Γιάννης Ρίτσος είναι το πρότυπο του Πολίτη-Ποιητή...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην εφημερίδα του Φεστιβάλ Αθηνών, Μάης 2009

Εραστής της Μουσικής, της Θάλασσας και της Γυναίκας...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην Αλεξία Κουλούρη – Βουλή Τηλεόραση, Απρ.2009

Ιδού ο μεγάλος ένοχος. Το χρήμα και η θεοποίησή του...
Απαντήσεις του Μίκη Θεοδωράκη στις ερωτήσεις της «ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗΣ», Μάρτης 2009

Η γοητεία της ζωής είναι να προχωρά με γρίφους...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στο ηλεκτρονικό μουσικό περιοδικό "
AVOPOLIS" Ιούλης 2008

«Υπάρχουν δυο τραγωδίες στη ζωή. Μια είναι να μη πραγματοποιήσεις τα όνειρά σου. Η άλλη, να τα πραγματοποιήσεις»...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στο Σπύρο Αραβανή για το «ΔΙΦΩΝΟ» της 5.9.08

Έτσι απομείναμε σήμερα «δειλοί, μοιραίοι κι άβουλοι αντάμα» να «προσμένουμε ίσως κάποιο θάμα»...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον Οδυσσέα Ιωάννου για την «ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ 20.7.2008

Για το Σκοπιανό...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στο ελληνοβουλγαρικό περιοδικό «Brand Name» 13.3.2008

Στην ηλικία μου το πιο σπουδαίο είναι να κερδίσει κανείς την πνευματική και ψυχική γαλήνη...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον Νικόλα Πανταγιά, 2008

Για τη συμφωνική μουσική...
Συνέντευξη στο Θανάση Συλιβό στο περιοδικό «ΜΕΤΡΟΝΟΜΟΣ», 13.2.2008

Για τον πολιτισμό...
Συνέντευξη στην πολιτιστική εφημερίδα του Δήμου Αργυρούπολης «ΑΡΓΥΡΟΥΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ» 12.2.2008

Για την ελληνικότητα...
Συνέντευξη στην Άννα Γριμάνη για την σελίδα «πατριδογνωσία» της κυριακάτικης Καθημερινής, 5.2.2008

Για το ελληνικό τραγούδι...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στο Θανάση Γιώγλου στο περιοδικό "Πολίτης Κ" του Δήμου Καλαμαριάς, Απρίλης 2008

Πάντοτε ζω μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην Δέσποινα Σαββοπούλου στον «Ελεύθερο Τύπο», 2008

Ένας διάλογος με τον κ. Μίκη Θεοδωράκη...
του Διευθυντή του διαδικτυακού ραδιόφωνου τέχνης Radio Art
(www.radioart.gr), Μάης 2007

Για την «ΟΔΥΣΣΕΙΑ», Επιτέλους, έπειτα από τόσα χρόνια μπόρεσα να γυρίσω στις παλιές μου αγάπες...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον Χάρη Ποντίδα, «Τα Νέα» 20/03/2007

Οι μαθητές ρωτούν το Μίκη Θεοδωράκη...
Συνεντεύξεις του Μίκη Θεοδωράκη στους μαθητές του 3ου Γυμνασίου Μεγάρων, του
5ου Λυκείου Νικαίας, του Ελληνογαλλικού σχολείου της Αγίας Παρασκευής, του 12ου Δημοτικού Σχολείου Ξάνθης και στη στην Μαθητική Εφημερίδα «ΙΧΝΗΛΑΤΕΣ»

Για την επίδραση της μουσικής στην ανάπτυξη του αριστερο-δημοκρατικού κινήματος...
Ο Μίκης Θεοδωράκης απαντά στις ερωτήσεις της Νεφέλης Λυγερού, Γενάρης 2007

Ο επαναστατικός και ποιητικός ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ...
Ο Μίκης Θεοδωράκης απαντά στις ερωτήσεις του Πάνου Τσεκούρα, για τον επαναστατικό και ποιητικό Θεοδωράκη, Γενάρης 2007

Για το πρόβλημα της "Ελληνικότητας"...
Από το βιβλίο "Ελληνικότητα και «διανόηση»" των Μίκη Θεοδωράκη και Γιώργου Κοντογιώργη (Εκδόσεις «ΙΑΝΟΣ») 7/2007

Ο ψεύτικος μανδύας της δήθεν προοδευτικότητας...
'Αρθρο του Mίκη Θεοδωράκη στην Καθημερινή 18-3-2007

Οι βιομηχανίες πολέμου να γίνουν βιομηχανίες ειρήνης...
Άρθρο του Μίκη Θεοδωράκη για το «MONTHLY REVIEW» 6/2007
 

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ DIEGO FISCHERMANN, ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ PAGINA 12, BUENOS AIRES...
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΣΤΟΝ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΟ FERNANDO LOPEZ, ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ LA NACION...
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΟΥ ΜΙΚΗ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ AMBITO FINANCIERO...


Τρεις συνεντεύξεις σε ξένες εφημερίδες

Για την καμπάνια αλληλεγγύης στους 5 Κουβανούς...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην Αριστούλα Ελληνούδη στο Ριζοσπάστη, 2006

Τα ελπιδοφόρα μηνύματα των λαών της Λατινικής Αμερικής...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον Αποστόλη Ζώη στην «Έρευνα» Τρικάλων, 8.7.2006

...ονειρεύομαι να έχω ένα δικό μου χώρο ...ειδικά για τα έργα μου...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον
Andrew Ε. Simpson, 2006

... διαχωρίζω την Δυτική από την Ελληνική Μουσική θεωρώντας την δεύτερη ισότιμη της πρώτης...
Συνέντευξη στον Σύλλογο Απόφοιτων του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Α.Π.Θ.

Για την Ευρωπαϊκή Αριστερά...
Απαντήσεις στις ερωτήσεις του Κ.Κ.Ισπανίας (19.4.2006)

Συνομιλώντας με τα παιδιά του 3ου Νηπιαγωγείου Μαρκοπούλου...

Για την «συμπαντική αρμονία» και τη μουσική...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην Γερμανική εφημερίδα SUDDEUTSCHE ZEITUNG, 2006

Για τη συμφωνική μου μουσική...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στον Γιώργο Λιάνη, Δεκ.2005

 «Να κάνεις αυτό που δεν μπορείς»...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στην μαθητική εφημερίδα «Ακούει κανείς;» της Ηγουμενίτσας, Δεκ.2005

Εγώ πάντως στο βιογραφικό μου έγραψα πως είμαι «Έλληνας και Κρητικός»...
Συνέντευξη του Μίκη Θεοδωράκη στο περιοδικό «Στιγμές» τ.86/2005

Μίκης Θεοδωράκης «Εκ βαθέων»...
Μια συνομιλία του Δημήτρη Ιατρόπουλου με το μεγάλο Έλληνα δημιουργό

   ****

 



ΟΠΤΙΚΟΑΚΟΥΣΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ

- Μίκης Θεοδωράκης ~ Το Χρώμα Της Ελευθερίας
http://www.youtube.com/watch?v=HVUn2mB307c

- Μίκης Θεοδωράκης η Συνέντευξη στην ΝΕΤ 17.02.2013

 http://www.youtube.com/watch?v=Yt3BDpGiC10

  
- Τραγούδια της Φωτιάς - 1974 Ν. Κούνδουρος

 Ο Νίκος Κούνδουρος έχει πει για την ταινία αυτή: «Το μόνο ντοκιμαντέρ που έχω φτιάξει, μια ταινία συντεθειμένη από φωνές και αιτήματα όπως αυτά διαμορφώθηκαν στους δρόμους της Αθήνας αμέσως μετά την παλινόρθωση της Δημοκρατίας. Μια ταινία ωδή στη λευτεριά».

 Με αφορμή και επίκεντρο τη μαγνητοσκόπηση δύο πολύ σημαντικών συναυλιών το 74, αυτής που έγινε στο Στάδιο Καραϊσκάκη με το Μίκη Θεοδωράκη και αυτής που έγινε στο γήπεδο του Παναθηναϊκού στη Λεωφόρο Αλεξάνδρας με το Γιάννη Μαρκόπουλο, αμέσως μετά την πτώση της Χούντας (Ιούλιος 1974) καθώς επίσης και άλλες μαζικές εκδηλώσεις που έγιναν στην Αθήνα το Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς για την πρώτη επέτειο του Πολυτεχνείου.

 http://www.youtube.com/watch?v=g8kiKAxBIF4


- Μίκης Θεοδωράκης ~ Στα άκρα Συνέντευξη Βίκυ Φλέσσα ΝΕΤ 2010

 http://www.youtube.com/watch?v=hukCKSkx9NI
 http://www.youtube.com/watch?v=MElX1b7sWEo
 http://www.youtube.com/watch?v=EgSPACzZHbE
 http://www.youtube.com/watch?v=BCV9KCg-upk


Διάλογος  με τον Γεώργιο Π. Μαλούχο


 Διάλογος - Κύκλος συζητήσεων με τον Γεώργιο Π. Μαλούχο

Τρίτη 26 Οκτωβρίου 2010 με καλεσμένο τον Μίκη Θεοδωράκη
 Αμφιθέατρο Ιδρύματος Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Β. & Μ. Θεοχαράκη


 http://www.youtube.com/watch?v=GiJPofKmMNc&list=PL15D636C44496E938
  12 videos


- ΕΠΙΚΑΙΡΑ  Συνέντευξη Μικη Θεοδωρακη LOCALTV 12-9-11

 Στα πλαίσια των εκδηλώσεων του Φεστιβάλ Αντίστασης και Δημιουργίας, ενάντια στην εκποίηση της δημόσιας περιουσίας και υπερ της δημιουργίας Μητροπολιτικού Πάρκου στο πρώην αεροδρόμιο Ελληνικού, ο Μίκης Θεοδωράκης & οι Δήμαρχοι Αλίμου, Θάνος Ορφανός, Γλυφάδας, Κώστας Κόκορης, Ελληνικού - Αργυρούπολης, Χρήστος Κορτζίδης εδωσαν Συνέντευξη Τύπου στην αίθουσα της ΟΤΟΕ (Σίνα & Βυσσαρίωνος 9, 4ος όροφος) τη Δευτέρα 12/9/2011 στις 11.30 π.μ.
Στη συνέντευξη εγινε μικρη παρουσιαση στο πρόγραμμα του Φεστιβάλ και στους συντελεστές της συναυλίας που θα έδινεστο πρώην αεροδρόμιο την Παρασκευή 16/9/2011 η Λαϊκή Ορχήστρα «Μίκης Θεοδωράκης» παρουσία του συνθέτη.

 http://www.youtube.com/watch?v=a2gsMKXCN70



- 85 χρόνια Μικης Θεοδωράκης ΕΡΤ

Μαγνητοσκοπημένη μετάδοση της Συναυλίας - αφιέρωμα στα 85 χρόνια του Μίκη Θεοδωράκη που πραγματοποιήθηκε στις 29 Ιουλίου 2010 στο θέατρο Λυκαβηττού.

Στις 29 Ιουλίου ο Μίκης Θεοδωράκης συμπλήρωσε ογδόντα πέντε χρόνια ζωής. Στις 29 Ιουλίου του 1925 γεννήθηκε στη Χίο από πατέρα Κρητικό και μητέρα Σμυρνιά. Για να τιμήσουν τη μεγάλη αυτή επετειακή γιορτή οι σημαντικότεροι παλιοί και νέοι συνεργάτες του, τραγουδιστές, συνθέτες και ηθοποιοί, Έλληνες και ξένοι, καθώς και μερικοί ακόμη σπουδαίοι καλλιτέχνες, ένωσαν τις δυνάμεις τους και παρουσίασαν μια συναυλία ως δώρο γενεθλίων, στον μεγάλο έλληνα δημιουργό. Τραγούδια αγαπημένα, τραγούδια λατρεμένα, από την υπέροχη και απύθμενη δεξαμενή της πολύτιμης και ανυπολόγιστης προσφοράς του, φορτισμένα με μνήμες και συναίσθημα, θα ανάψουν, σαν κεράκια τούρτας γενεθλίων, για να θυμίσουν τη μεγάλη πορεία του συνθέτη, του πολιτικού, του στοχαστή, του ανθρώπου Μίκη Θεοδωράκη.
 
http://www.youtube.com/watch?v=x9Nsfq9kHFo

 8 videos

- Theme from Serpico - Mikis Theodorakis
Soundtrack
- http://www.youtube.com/watch?v=r1DMnQHvN7A&list=PL4F8F6D9F0CDE0D20
 Μαρια Φαραντούρη - Συναυλία
- http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=OvhzRiBkK2w
- Μαργαρίτα Ζορμπαλά- Συμφωνική Ορχήστρα του Κρεμλίνου
http://www.youtube.com/watch?v=F-votltL01o

- Κατάσταση πολιορκίας - Etat de siege

 http://www.youtube.com/watch?v=V2Q-yhu_X4g

- '' z ''
  http://www.youtube.com/watch?v=jbaS5o_yBME


 - ΕΚΑΒΗ
Από το "ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ" του Αλέξη Σολωμού. ΕΡΤ

Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης
Σκηνικά: Γιάνης Τσαρούχης
Σκηνοθεσία: Αλέξης Σολωμός
 Εκάβη: Άννα Συνοδινού

http://www.youtube.com/watch?v=yzNZmzWLs-k


- ΜΗΔΕΙΑ  Φεστιβάλ Μάινινγκερ 1995
 από την σελίδα του Ζάχου Τερζάκη, που ερμήνευσε το ρόλο του Ιάσωνα.
 

http://www.youtube.com/watch?v=1HKZFl5gJgo&list=PLNiKnrMgtY1dmqFPF6k6zxoTWwWfOQ2J3
7 videos


- Σοφοκλέους ΑΝΤΙΓΟΝΗ
Αρχαίο Θέατρο Δωδώνης, 1995
 

http://www.youtube.com/watch?v=Es2YTQP8VVY


ΚΛΑΣΣΙΚΟ ΕΡΓΟ
http://www.youtube.com/watch?v=S0iadOQdf-8&list=PLwzUxy-VuexUpRUvumi4ofcLFNbeP91dO
34 videos


- ΑΞΙΟΝ ΕΣΤΙ 1977 Ορατόριο

http://www.youtube.com/watch?v=TrXeUIeShYk


Canto General-La United Fruit Co

http://www.youtube.com/watch?v=7oqlEli2PvU

Μανόλη Αναγνωστάκη- Μιλώ

http://www.youtube.com/watch?v=18BPIbl7W0o 

Πνευματικο Εμβατηριο Άγγελου Σικελιανού
Ομπρός βοηθάτε

Το Πνευματικό Εμβατήριο είναι το πύρινο έργο του Άγγελου
Σικελιανού. Το εμπνευσμένο έργο, μελοποιήθηκε στη Ζάτουνα
το 1969 και την επόμενη χρονιά ηχογραφήθηκε στο Albert Hall
του Λονδίνου με την Φαραντούρη, τον Καλογιάννη και τον Θεοχάρη

http://www.youtube.com/watch?v=tcGxdMVmIX0
http://www.youtube.com/watch?v=SNqNnUtuDoQ


- Μίκης Θεοδωράκης - Στέλιος  Καζαντζίδης

Στην υγειά μας
 http://www.youtube.com/watch?v=ilsYeI-BsAY&list=PL13AAE291F7D6CC78

 Συνάντηση στη Φάρμα των ανθρώπων ΣΚΑΙ
 Ο Στέλιος Καζαντζίδης τραγουδάει ζωντανά στην εκπομπή "Φάρμα των ανθρώπων"
μαζί με το Μίκη Θεοδωράκη το τραγούδι "Άπονες Εξουσίες" από το δίσκο "Στην Ανατολή".

 http://www.youtube.com/watch?v=wEc3wvJ5nzQ 


- Θεοδωράκης γήπεδο ΑΕΚ 1966


 Έναρξη και Παρουσίαση Ελένη Ροδά
Τραγουδούν:Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Μαρία Φαραντούρη,
Γιάννης Πουλόπουλος, Δημήτρης Μητροπάνος
Ορχήστρα:
Λάκης Καρνέζης, Κώστας Παπαδόπουλος, Ευάγγελος Παπαγγελίδης, Εύανδρος Παπαδόπουλος, Παναγιώτης Πέτσας και Γιάννης Διδίλης.



 http://www.youtube.com/watch?v=8I9dbdlbdOQ&list=PLCE63E56EE580CA86
 17 videos


- Μήνυμα του Μίκη Θεοδωράκη το 1969 απο την εξορία - Ντοκουμέντο
http://www.youtube.com/watch?v=7zoisrU5Yjg


******


 Παρακαλούμε τους αναγνώστες μας, εάν αντιγράφουν τα θέματα του ιστολογίου, να αναφέρουν τις πηγές, οι οποίες παρατίθενται, ως ελάχιστο σεβασμό στους συγγραφείς των θεμάτων. Το αν θέλουν να σεβαστούν και τούτο το ιστολόγιο ως πηγή τους, αυτό είναι θέμα αξιοπρέπειας.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου